Nhận diện và xử trí thất bại bọng lọc sau phẫu thuật cắt bè củng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
24.10.26
Last Updated

Theo bài giảng của Bác sĩ Gazella Bruce Warjri tại phiên IC374 thuộc Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn Độ (AIOC 2026) trên kênh AIOS Editor Proceedings 2, việc duy trì bọng lọc (bleb) sau phẫu thuật cắt bè củng mạc (trabeculectomy) đòi hỏi phẫu thuật viên phải cân bằng giữa nguy cơ lọc quá mức và lọc thiếu hụt để kịp thời can thiệp trước khi cấu trúc bọng bị hủy hoại hoàn toàn.

Đặc điểm phân biệt giữa bọng lọc hoạt động tốt và bọng lọc đe dọa thất bại

Bọng lọc thất bại có thể biểu hiện dưới hai thái cực nhãn áp: nhãn áp cao do tắc nghẽn dòng chảy thoát hoặc nhãn áp thấp kéo dài do lọc quá mức (overfiltration) hay rò rỉ bọng. Nhận diện sớm hình thái lâm sàng đóng vai trò tiên quyết trong việc bảo tồn chức năng dẫn lưu thủy dịch.

  • Bọng lọc chức năng tốt: Có độ cao trung bình, diện tích lan tỏa rộng, thành bọng xuất hiện các vi nang (microcysts) biểu mô và hệ mạch máu bề mặt thưa thớt, tối thiểu.
  • Bọng lọc thất bại hoặc đe dọa thất bại: Chiều cao bọng xẹp dẹt hoặc gồ cao khu trú dạng nang bao bọc (encapsulation), diện tích co cụm và tăng sinh mạng lưới mạch máu kết mạc cương tụ dữ dội (angry vascularization).

Tác giả nhấn mạnh rằng dấu hiệu sớm của sự thất bại chính là sự sụt giảm độ cao của bọng kèm theo sự xâm lấn nhanh chóng của các mạch máu kết mạc tân tạo vào trung tâm vùng phẫu thuật.

Động học lành thương qua ba giai đoạn tại vị trí bọng lọc

Quá trình đáp ứng mô hạt sau phẫu thuật cắt bè quyết định thời điểm và phương pháp can thiệp thích hợp. Tác giả phân chia diễn tiến này thành 3 giai đoạn sinh học cụ thể:

Giai đoạn sinh họcĐặc điểm tế bào, mô học và can thiệp chỉ định
Giai đoạn viêm (đến 7 ngày đầu)Kích hoạt tiểu cầu, thâm nhiễm bạch cầu đa nhân trung tính, đại thực bào cùng phóng thích cytokine và yếu tố tăng trưởng; fibrin lót khoang dưới kết mạc; chỉ định corticosteroid liều cao tích cực nhằm dập tắt phản ứng viêm sớm.
Giai đoạn tăng sinh nguyên bào sợi (từ 2 đến 4 tuần)Nguyên bào sợi và nguyên bào sợi cơ (myofibroblasts) tăng sinh tổng hợp collagen; mép vạt củng mạc xơ hóa co kéo, bọng xẹp hoặc hình thành nang; thời điểm tối ưu để chọc kim giải phóng bọng (bleb needling) hoặc cắt chỉ laser (laser suturolysis).
Giai đoạn tái cấu trúc mô (>1 tháng đến nhiều năm)Nguyên bào sợi cơ thoái hóa theo chương trình (apoptosis), collagen type III được thay thế dần bởi collagen type I; bọng tiến triển thành mô xơ dẹt hoặc bọng mỏng vô mạch, dạng nang nang dễ rò rỉ dưới tác dụng của chất chống chuyển hóa như Mitomycin C (MMC).

Phân tích yếu tố nguy cơ thất bại sớm và muộn từ người bệnh và phẫu thuật

Các yếu tố nguy cơ dẫn đến hỏng bọng lọc được phân tầng theo thời gian xuất hiện và nguồn gốc căn nguyên:

  • Yếu tố toàn thân và cơ địa: Tuổi trẻ (do đáp ứng lành thương quá mức), chủng tộc gốc Phi, tiền sử sẹo lồi (keloid), đái tháo đường, hoặc khuynh hướng di truyền tăng sinh xơ hóa.
  • Yếu tố bệnh lý tại mắt: Nhãn áp tiền phẫu quá cao, glaucoma viêm màng bồ đào, glaucoma tân mạch, glaucoma góc đóng tiến triển, viêm kết mạc mạn tính, hội chứng khô mắt, viêm bờ mi/rối loạn chức năng tuyến Meibomius, tiền sử phẫu thuật mắt nhiều lần, hoặc sử dụng thuốc hạ nhãn áp chứa chất bảo quản kéo dài (đặc biệt là benzalkonium chloride - BAK).
  • Yếu tố kỹ thuật phẫu thuật: Tạo vạt củng mạc quá nhỏ hoặc hình dạng không chuẩn, chỉ khâu vạt củng mạc quá chặt, thao tác kẹp giữ kết mạc thô bạo gây sang chấn, sử dụng chất chống chuyển hóa không đủ liều hoặc diện tích hẹp, đốt điện cầm máu quá mức, chảy máu trong phẫu thuật hoặc xuất huyết tiền phòng.
  • Nguy cơ biến chứng muộn: Bọng lọc vô mạch mỏng thành dạng nang gây rò rỉ dịch, dẫn đến xơ hóa thứ phát hoặc viêm nhiễm bọng lọc (blebitis), viêm nội nhãn (endophthalmitis).

Cơ chế giải phẫu gây tắc dòng chảy từ trong ra ngoài

Sự tắc nghẽn dòng thoát thủy dịch được phân tích tuần tự theo trục giải phẫu từ nội nhãn ra bề mặt nhãn cầu:

  • Vị trí lỗ mở củng mạc sâu (sclerostomy): Tắc nghẽn cơ học sớm do cục máu đông, màng fibrin, mống mắt kẹt vào lỗ mổ hoặc dịch kính tràn ra tiền phòng; về lâu dài có thể hình thành màng xơ hoặc chất mủ phủ kín miệng lỗ thoát.
  • Vị trí vạt củng mạc (scleral flap): Do vạt củng mạc bị bóc tách quá dày, chỉ khâu buộc quá chặt không thể tự nới lỏng, hoặc phản ứng xơ dính mép vạt diễn ra quá nhanh.
  • Khoang dưới bao Tenon (sub-Tenon space): Xơ hóa tăng sinh bao Tenon tạo thành vỏ bọc sợi dày bao quanh dòng dịch lưu thông.
  • Tầng kết mạc bề mặt: Rách thủng bọng (buttonholes), mép khâu kết mạc khép không kín, áp lực tĩnh mạch thượng củng mạc tăng cao, hoặc các biến chứng tụ dịch/bong hắc mạc gây nhãn áp thấp dẫn đến xẹp bọng thứ phát.

Chiến lược xử trí theo từng tầng giải phẫu và mức độ nhãn áp

Quy trình can thiệp đối với bọng lọc nhãn áp cao bắt đầu từ việc xác định chính xác tầng cản trở dòng chảy thông qua soi góc tiền phòng (gonioscopy):

  • Tắc tại lỗ mở củng mạc: Rửa tiền phòng nếu có xuất huyết lớn; bắn laser Nd:YAG hoặc phẫu thuật cắt mống mắt ngoại vi bổ sung nếu kẹt mống mắt; cắt dịch kính trước nếu có kẹt dịch kính.
  • Tắc tại vạt củng mạc: Rút chỉ khâu tháo được (releasable suture) hoặc dùng laser cắt chỉ khâu vạt củng mạc (laser suturolysis). Tác giả lưu ý chỉ tháo được nên được thiết kế với 3–4 vòng luồn để dễ dàng thao tác kẹp kéo rút sợi chỉ mà không cần phải cắt nút thắt.
  • Tắc tại khoang dưới kết mạc: Thực hiện mát-xa nhãn cầu (digital massage), chọc kim giải phóng bọng kèm phối hợp thuốc chống chuyển hóa, hoặc tối ưu hóa phác đồ corticosteroid tại chỗ và thuốc liệt thể mi.

Đối với tình huống nhãn áp thấp kèm biến chứng tụ dịch/bong hắc mạc (choroidal detachments - CDs), điều trị nội khoa ưu tiên corticosteroid và thuốc liệt thể mi liều cao, chọc tháo dịch khoang trên hắc mạc khi cần thiết. Nếu do bọng lọc quá mức hoặc rò rỉ bọng, bác sĩ cần giảm liều steroid, khâu ép bọng (compression sutures), đặt kính tiếp xúc băng che (bandage contact lens - BCL), tiêm máu tự thân hoặc phẫu thuật vá tái tạo bọng. Khi bọng lọc đã xơ hóa hoàn toàn, chỉ định chuyển giao sang đặt thiết bị dẫn lưu glaucoma (GDD) hoặc phẫu thuật glaucoma xâm lấn tối thiểu (MIGS).

Nang Tenon và kỹ thuật can thiệp chọc kim bọng lọc

Nang Tenon (Tenon's cyst hay encapsulated bleb) là một biến chứng thường gặp, hình thành do thủy dịch lọc vào khoang dưới kết mạc kích thích sự tăng sinh nguyên bào sợi và lắng đọng collagen đậm đặc tạo thành một nang vỏ xơ gồ cao hình vòm, cô lập hoàn toàn khoang chứa dịch và làm nhãn áp tái tăng cao. Hình thái này được chẩn đoán xác định qua chụp hình bán phần trước và siêu âm sinh hiển vi (UBM) hoặc AS-OCT.

Kỹ thuật can thiệp chọc kim bọng lọc đòi hỏi tiếp cận từ phía sau bọng lọc để phá vỡ các cầu xơ dính, tái lập lại sự lưu thông của bọng. Phẫu thuật viên có thể phải bóc tách qua ba bình diện: dưới kết mạc, dưới vạt củng mạc và đi xuyên vào tiền phòng nếu có bít tắc lỗ mở củng mạc bên trong. Kết thúc thủ thuật, tiêm bổ sung MMC và corticosteroid dưới kết mạc. Lỗ kim chọc có thể được đè giữ bằng tăm bông vô trùng, bơm bóng chất nhầy hoặc áp lạnh (cryo) bề mặt; kiểm tra độ kín bằng nghiệm pháp Seidel.

Chỉ số / Yếu tố đánh giáKết quả và tiêu chí theo tài liệu
Yếu tố tiên lượng thành công của chọc kim bọng lọcCan thiệp sớm; bọng còn giữ được độ cao lan tỏa nhất định; nhãn áp trước needling thấp hơn; kết mạc lành lặn; tiền sử dùng MMC trong phẫu thuật ban đầu; tuổi bệnh nhân cao hơn; nhãn áp hạ sâu ngay sau can thiệp.
Yếu tố tiên lượng thất bại của chọc kim bọng lọcCan thiệp thì muộn; bọng xẹp phẳng dẹt; bọng khu trú dày dính; mạng lưới mạch máu tăng sinh dày đặc.
Biến chứng sau chọc kim giải phóng bọng lọcXuất huyết dưới kết mạc; xuất huyết tiền phòng; nhãn áp hạ quá mức thoáng qua; thủng kết mạc; rò rỉ bọng lọc sau can thiệp.

Định hướng can thiệp phân tử và y học cá thể hóa trong tương lai

Để khắc phục giới hạn của phẫu thuật cắt bè củng mạc kinh điển, các hướng nghiên cứu mới đang được phát triển nhằm kiểm soát phản ứng xơ hóa chính xác hơn:

  • Liệu pháp nhắm trúng đích phân tử: Ứng dụng các thuốc ức chế TGF-beta, ức chế CTGF và ức chế enzym Rho-kinase (ROCK inhibitors).
  • Liệu pháp gen và tế bào: Sử dụng các gen chống sẹo hóa nhằm biến đổi phản ứng sinh học tại chỗ.
  • Hệ thống phóng thích thuốc kéo dài: Cấy ghép màng giải phóng chậm Mitomycin C hoặc 5-Fluorouracil (5-FU), viên nén phóng thích chậm ROCK inhibitor hoặc kháng VEGF.
  • Y học cá thể hóa và trí tuệ nhân tạo (AI): Xác định dấu ấn di truyền và hồ sơ cytokine tiền phẫu để chuẩn hóa liều lượng cũng như thời gian áp thuốc MMC cho từng bệnh nhân; đồng thời ứng dụng AI phân tích hình ảnh AS-OCT bọng lọc nhằm phát hiện sớm nguy cơ thất bại để chỉ định chọc kim kịp thời.

Bình luận: Bài giảng hội thảo của TS. Gazella Bruce Warjri đã hệ thống hóa tường minh quy trình tiếp cận bọng lọc đe dọa thất bại từ cơ chế bệnh sinh phân tử đến can thiệp cơ học theo tầng giải phẫu. Trên lâm sàng, sai lầm phổ biến là chờ đợi nhãn áp tăng quá cao mới can thiệp; khi bọng đã chuyển sang giai đoạn tái cấu trúc sẹo đặc (sau 4 tuần), tỷ lệ thành công của chọc kim giải phóng bọng suy giảm rõ rệt. Cần lưu ý bài trình bày mang tính chất đúc kết kinh nghiệm lâm sàng hội nghị, không báo cáo cỡ mẫu hay phân tích thống kê so sánh, do đó các chỉ định can thiệp cần được đối chiếu linh hoạt theo từng ca bệnh cụ thể.

Điểm cốt lõi thay đổi thực hành lâm sàng:

  • Phát hiện sớm dấu hiệu suy bọng thông qua hình thái bọng xẹp và hiện tượng tăng sinh mạch máu cương tụ thay vì chỉ dựa vào chỉ số nhãn áp kế.
  • Can thiệp steroid liều cao ngay trong 7 ngày đầu hậu phẫu để dập tắt giai đoạn viêm hạt; chủ động chọc kim hoặc cắt chỉ giải phóng trong cửa sổ 2–4 tuần đầu.
  • Áp dụng kỹ thuật khâu chỉ tháo được cho vạt củng mạc nhằm kiểm soát chủ động dòng thoát thủy dịch, giảm biến chứng nhãn áp thấp sớm.
  • Chọc kim bọng lọc đối với nang Tenon cần đi từ phía sau và giải phóng triệt để theo 3 bình diện kết hợp bổ sung thuốc chống chuyển hóa.

Tài liệu tham khảo:

Gazella Bruce Warjri. 2026. IC374: The Bleb That Never Survived. All India Ophthalmological Conference (AIOC 2026), AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: mqt_itj3juY.

Xem thêm