Các dấu ấn sinh học trên OCT trong tiên lượng và quản lý thoái hóa hoàng điểm tuổi già

Bs Ngô Hữu Thế
31.10.26
Last Updated

Tại hội nghị AIOC2026, phiên IC302, Dr. Prabu Baskaran đã trình bày về việc sử dụng các dấu ấn sinh học (biomarkers) trên chụp cắt lớp quang học (OCT) để tiên lượng và định hướng điều trị cho bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD). OCT là công cụ cơ bản, không xâm lấn, cung cấp các thông số định lượng giúp dự đoán diễn tiến bệnh một cách khoa học thay vì dựa trên giả định.

Chín dấu ấn sinh học trên OCT

Tác giả xác định 9 dấu ấn sinh học quan trọng trên OCT bao gồm: dịch trong võng mạc (IRF), dịch dưới võng mạc (SRF), bong biểu mô sắc tố (PED), vật liệu tăng phản xạ dưới võng mạc (SHRM), teo biểu mô sắc tố (RPE), drusen, ống võng mạc ngoài (ORT), các ổ tăng phản xạ (hyperreflective foci) và độ dày võng mạc. Trong đó, IRF được nhấn mạnh là dấu ấn có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến kết cục thị lực.

Vai trò của dịch trong võng mạc (IRF)

IRF được ví như "Voldemort" trong bệnh lý này do tính chất gây hại nghiêm trọng đến thị lực. IRF thường bắt đầu từ lớp nhân ngoài và lan rộng ra các lớp khác. Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân có IRF tại thời điểm bắt đầu điều trị thường khó đạt được thị lực tốt ở tháng 12. Ngoài ra, sự hiện diện của IRF tại thời điểm chuyển đổi thuốc anti-VEGF là một yếu tố dự báo đáp ứng điều trị tốt hơn so với bệnh nhân có ít IRF. Cần phân biệt IRF xuất tiết (exudative IRF) và IRF thoái hóa (degenerative IRF - dịch thụ động, không cần điều trị tích cực).

Vai trò của dịch dưới võng mạc (SRF)

Trái ngược với IRF, SRF có thể mang tính bảo vệ. Các nghiên cứu so sánh cho thấy SRF không gây hại và thậm chí liên quan đến kết cục thị lực tốt hơn trong một số trường hợp. SRF có tác dụng bảo vệ chống lại sự phát triển của teo địa lý (geographic atrophy). Tỷ lệ mắc teo địa lý sau 2 năm ở nhóm có SRF chỉ là 8%, so với 33% ở nhóm không có SRF. Tác giả khuyến cáo không nên điều trị quá mức các trường hợp có lượng dịch nhỏ nếu dịch đó đang cung cấp dinh dưỡng cho vùng hoàng điểm đang thoái hóa.

Các dấu ấn khác: PED, SHRM, Drusen và ORT

Đối với PED, chiều cao trên 250 microns là yếu tố tiên lượng kém đáp ứng với anti-VEGF. SHRM kết hợp với IRF là dấu hiệu tiên lượng xấu. Drusen cần được theo dõi về kích thước và vị trí; drusen dưới hoàng điểm có nguy cơ cao dẫn đến tân mạch, trong khi drusen cạnh hoàng điểm có xu hướng dẫn đến teo địa lý. ORT thường xuất hiện trên các tổn thương sẹo, báo hiệu giai đoạn mãn tính, khi đó bác sĩ có thể cân nhắc giảm cường độ điều trị.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ teo địa lý sau 2 năm (có SRF)8%
Tỷ lệ teo địa lý sau 2 năm (không có SRF)33%
Ngưỡng chiều cao PED tiên lượng kém> 250 microns
Số lượng dấu ấn sinh học được nêu9 dấu ấn
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên hình thái học OCT (anatomy-based) thay vì chỉ dựa vào sự hiện diện của dịch. Cần lưu ý rằng khái niệm "dung nạp dịch" (fluid tolerance) là một xu hướng mới, tuy nhiên việc áp dụng cần thận trọng và theo dõi sát sao để tránh bỏ sót các trường hợp bệnh tiến triển.
  • Ưu tiên điều trị tích cực các trường hợp có IRF vì đây là yếu tố tiên lượng thị lực xấu.
  • Cân nhắc bảo tồn SRF nếu bệnh nhân có thị lực ổn định và không có dấu hiệu tiến triển xấu, do vai trò bảo vệ chống teo địa lý.
  • Sử dụng chiều cao PED (>250 microns) như một chỉ số tiên lượng đáp ứng điều trị.
  • Không cần điều trị tích cực đối với IRF thoái hóa (degenerative IRF) nằm trên các sẹo cũ.
  • Sử dụng OCTA để chẩn đoán tân mạch không xuất tiết (nonexudative neovascular AMD) thay vì chỉ dựa vào FFA.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Prabu Baskaran, 2026, Framing the Depths of Amd Imaging Insights, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: g0WUUAzRseM.

Xem thêm