Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC321) của Giáo sư Rajendra Singh Chauhan đã hệ thống hóa các kỹ thuật ghép giác mạc (keratoplasty) nhằm ngăn ngừa mù lòa do bệnh lý giác mạc. Ghép giác mạc được định nghĩa là quá trình thay thế mô giác mạc bệnh lý của vật chủ bằng mô giác mạc khỏe mạnh, bao gồm các loại toàn bộ (penetrating keratoplasty) hoặc từng phần (lamellar keratoplasty) tùy theo độ dày tổn thương.
Chỉ định và phân loại tiên lượng
Các chỉ định chính bao gồm: quang học (phục hồi thị lực), cấu trúc (phục hồi hình dạng và kích thước), điều trị (loét giác mạc không đáp ứng với kháng sinh) và thẩm mỹ. Tác giả phân loại tiên lượng dựa trên khả năng thành công của phẫu thuật ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty):
- Tiên lượng xuất sắc (tỷ lệ thành công ~90%): Các trường hợp giác mạc không có mạch máu như keratoconus, loạn dưỡng giác mạc (lattice, granular) và loạn dưỡng nội mô Fuchs giai đoạn sớm.
- Tiên lượng rất tốt (tỷ lệ thành công 80-90%): Bệnh lý bóng nước sau phẫu thuật (pseudophakic bullous keratopathy), loạn dưỡng giác mạc dạng bản đồ (macular corneal dystrophy) và viêm giác mạc do herpes (cần điều trị ổn định ít nhất 1 năm trước khi ghép).
- Tiên lượng trung bình (tỷ lệ thành công 50-80%): Keratoglobus, thoái hóa rìa pellucid (pellucid marginal degeneration), loạn dưỡng nội mô di truyền (SHED) và khô mắt mức độ nhẹ.
- Tiên lượng kém (tỷ lệ thành công 50-60%): Chấn thương hóa chất mức độ nhẹ (tổn thương tế bào gốc rìa).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thành công nhóm tiên lượng xuất sắc | 90% |
| Tỷ lệ thành công nhóm tiên lượng rất tốt | 80-90% |
| Tỷ lệ thành công nhóm tiên lượng trung bình | 50-80% |
| Tỷ lệ thành công nhóm tiên lượng kém | 50-60% |
| Thời gian điều trị viêm giác mạc herpes trước ghép | Ít nhất 1 năm |
Chống chỉ định và các yếu tố nguy cơ
Phẫu thuật không được khuyến cáo trong các trường hợp: khô mắt nặng, hội chứng Stevens-Johnson, hoại tử thượng bì nhiễm độc (toxic epidermal necrolysis), bệnh lý bề mặt nhãn cầu tiến triển, mạch máu hóa giác mạc 360 độ (nguy cơ thất bại 100%), staphyloma phía trước, bong võng mạc, bệnh lý tuyến meibomian nặng và viêm kết mạc cấp tính. Việc từ chối phẫu thuật là cần thiết để bảo tồn mô giác mạc cho các bệnh nhân có tiên lượng tốt hơn.
Nguyên tắc phẫu thuật và kỹ thuật
Phẫu thuật yêu cầu dụng cụ chuyên biệt như kẹp có răng mịn (fine tooth forceps), kéo cắt giác mạc (corneal scissor) trái/phải để tạo đường cắt thẳng đứng. Trephine và khối Teflon phải sắc bén, thực hiện thao tác ấn đơn áp lực, tránh xoay để không tạo vết cắt kép. Kích thước mảnh ghép thường lớn hơn vật chủ 0.5 mm, riêng keratoconus có thể bằng hoặc lớn hơn 0.25 mm để bù trừ cận thị. Đối với các trường hợp ghép kết hợp (triple surgery), việc đặt thủy tinh thể nhân tạo (PMMA lens) giúp ổn định tiền phòng và hỗ trợ dịch kính, giảm nguy cơ tăng nhãn áp thứ phát.
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xoay nút chỉ vào phía mô ghép để tránh kích thích mạch máu hóa. Lưu ý rằng kỹ thuật "open sky" đòi hỏi sự khéo léo cao độ để tránh tổn thương nội mô và thủy tinh thể.
- Luôn thực hiện trephine mảnh ghép trước vật chủ để dự phòng rủi ro.
- Đảm bảo đường cắt thẳng đứng để các mép giác mạc đối diện chính xác ở mức nội mô.
- Sử dụng 16 mũi khâu radial, nút chỉ cần được chôn và xoay về phía mô ghép.
- Duy trì tiền phòng sâu bằng chất nhầy (viscoelastic) để bảo vệ thủy tinh thể.
- Cân nhắc phẫu thuật kết hợp (triple surgery) nếu thủy tinh thể đục để ổn định cấu trúc tiền phòng.
Tài liệu tham khảo:
Rajendra Singh Chauhan, 2026, Types of Keratoplasty Techniques, AIOC2026 IC321, https://www.youtube.com/watch?v=uH7X3IYmQ4s