Các kỹ thuật phong bế thần kinh vùng đầu cổ trong quản lý đau

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Tổng quan về phong bế thần kinh vùng đầu cổ

Phong bế thần kinh vùng đầu cổ là các thủ thuật hỗ trợ quan trọng cho bác sĩ gây mê và chuyên gia quản lý đau, được chỉ định khi liệu pháp dược lý không hiệu quả hoặc chỉ đáp ứng một phần trong điều trị đau mạn tính. Theo Essentials of Pain Medicine (2018), việc nắm vững giải phẫu liên quan cùng sự hỗ trợ của fluoroscopy và siêu âm (ultrasound) giúp tối ưu hóa hiệu quả và giảm thiểu biến chứng cho bệnh nhân.

Thần kinh sinh ba và hạch sinh ba

Hạch sinh ba (trigeminal ganglion) nằm trong hố sọ giữa, tại khoang Meckel. Hạch này có ba nhánh chính: nhánh mắt (V1), nhánh hàm trên (V2) và nhánh hàm dưới (V3). Nhánh V1 đi vào hốc mắt qua khe ổ mắt trên, nhánh V2 đi qua lỗ tròn (foramen rotundum) và nhánh V3 đi qua lỗ bầu dục (foramen ovale). Các thủ thuật phong bế bao gồm phong bế nhánh mắt, nhánh hàm trên và hạch sinh ba. Đối với phong bế nhánh hàm trên, kim 22-gauge được đưa qua khuyết hàm dưới, hướng vào hố chân bướm hàm. Đối với hạch sinh ba, kỹ thuật sử dụng kim 20-22 gauge dưới hướng dẫn fluoroscopy để tiếp cận lỗ bầu dục. Các kỹ thuật phá hủy thần kinh (neurolytic techniques) như dùng phenol 6%, glycerol hoặc đốt bằng sóng cao tần (radiofrequency lesioning) được cân nhắc cho các trường hợp đau không đáp ứng điều trị nội khoa.

Phong bế thần kinh hàm dưới

Phong bế thần kinh hàm dưới (mandibular nerve block) được thực hiện tương tự như phong bế nhánh hàm trên, với mục tiêu gây tê hoặc giảm đau cho vùng hàm dưới và lưỡi. Sau khi chạm vào bản chân bướm ngoài, kim được rút nhẹ và điều chỉnh hướng xuống dưới và ra sau cho đến khi bệnh nhân cảm thấy dị cảm ở môi dưới, hàm dưới hoặc lưỡi. Độ sâu không được vượt quá 0,1–0,25 cm so với vị trí chạm bản chân bướm ngoài và tổng khoảng cách không quá 5,5 cm. Sau khi xác định vị trí, tiêm 2–3 mL thuốc tê. Các kỹ thuật phá hủy thần kinh hoặc đốt sóng cao tần cũng có thể được áp dụng tương tự như với hạch sinh ba.

Phong bế hạch bướm khẩu cái

Hạch bướm khẩu cái (sphenopalatine ganglion) nằm trong hố chân bướm khẩu cái. Các chỉ định bao gồm đau dây thần kinh bướm khẩu cái, đau dây thần kinh sinh ba, đau đầu migraine, đau đầu chùm (cluster headaches) và đau mặt vô căn. Có hai phương pháp tiếp cận chính: tiếp cận qua đường mũi (intranasal approach) sử dụng que bông tẩm thuốc tê (cocaine 4% hoặc lidocaine 1-2%) và tiếp cận qua đường dưới gò má (infrazygomatic approach) dưới hướng dẫn fluoroscopy. Với tiếp cận dưới gò má, kim 22-gauge được đưa vào hố chân bướm khẩu cái, sau đó tiêm 2 mL thuốc tê sau khi xác định vị trí bằng cản quang.

Phong bế thần kinh chẩm

Đau dây thần kinh chẩm (occipital neuralgia) thường liên quan đến sự kích thích dây thần kinh chẩm lớn (GON) và thần kinh chẩm bé (LON). Kỹ thuật phong bế truyền thống tiêm thuốc tê vào vùng dưới da tại đường gáy. Một phương pháp thay thế là tiêm vào khoang dưới chẩm (suboccipital compartment injection). Một nghiên cứu hồi cứu trên 29 bệnh nhân cho thấy 58% bệnh nhân giảm đau hơn 50% tại thời điểm 6 tháng và 34,5% vẫn duy trì giảm đau tại 1 năm. Biến chứng nghiêm trọng nhất là chọc vào động mạch chẩm gây chảy máu.

Phong bế thần kinh thiệt hầu

Thần kinh thiệt hầu (glossopharyngeal nerve) chi phối cảm giác 1/3 sau lưỡi, tai giữa, amidan và niêm mạc họng. Phong bế thần kinh này được chỉ định cho đau dây thần kinh thiệt hầu (GPN). Có hai cách tiếp cận: ngoài miệng (extraoral) và trong miệng (intraoral). Tiếp cận ngoài miệng sử dụng kim 22-gauge hướng về phía mỏm trâm, tiêm 2–3 mL thuốc tê. Tiếp cận trong miệng được thực hiện khi có biến dạng giải phẫu, tiêm thuốc tê vào niêm mạc tại phần dưới của trụ amidan.

Phong bế đám rối cổ

Đám rối cổ (cervical plexus) được hình thành từ các nhánh trước của bốn dây thần kinh cổ trên (C1–C4). Phong bế đám rối cổ nông (superficial cervical plexus block) chỉ gây tê cảm giác, trong khi phong bế sâu (deep cervical plexus block) gây tê cả vận động và cảm giác. Kỹ thuật phong bế sâu nhắm vào các mỏm ngang của C2–C4. Tổng liều thuốc tê thường dùng là 0,4–0,5 mL/kg (tối đa 30 mL). Biến chứng đáng chú ý của phong bế sâu là liệt cơ hoành tạm thời do phong bế thần kinh hoành, do đó không bao giờ được thực hiện phong bế hai bên.

Bình luận: Các kỹ thuật phong bế thần kinh vùng đầu cổ đòi hỏi kiến thức giải phẫu sâu sắc và kỹ năng thực hành can thiệp chính xác. Hạn chế lớn nhất của các thủ thuật này là nguy cơ biến chứng mạch máu và thần kinh do vị trí giải phẫu phức tạp. Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu suboccipital compartment29 bệnh nhân, hồi cứu
Giảm đau >50% (6 tháng)58% bệnh nhân
Giảm đau (1 năm)34,5% bệnh nhân
Tỷ lệ biến chứng RF thermal lesioning29,2%
Tỷ lệ biến chứng glycerol rhizotomy24,8%
Tỷ lệ biến chứng balloon compression16,1%
Liều thuốc tê phong bế đám rối cổ0,4 - 0,5 mL/kg (tối đa 30 mL)
  • Luôn kiểm tra vị trí kim bằng fluoroscopy hoặc siêu âm để giảm thiểu nguy cơ tiêm nội mạch.
  • Không thực hiện phong bế đám rối cổ sâu hai bên do nguy cơ liệt cơ hoành.
  • Sử dụng liều thuốc tê tối thiểu cần thiết và aspirate thường xuyên để tránh ngộ độc thuốc tê.
  • Luôn có sẵn phương tiện cấp cứu đường thở và hỗ trợ tim mạch khi thực hiện các thủ thuật phong bế vùng đầu cổ.
  • Cân nhắc kỹ lưỡng chỉ định neuromodulation cho các trường hợp đau kháng trị.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các thủ thuật phong bế thần kinh vùng đầu cổ có liên quan mật thiết đến nhãn khoa thông qua các nhánh của thần kinh sinh ba (V1, V2) và các biến chứng tiềm tàng như retrobulbar hematoma (tụ máu sau nhãn cầu) hoặc tổn thương thần kinh vận nhãn. Việc phong bế hạch bướm khẩu cái hoặc các nhánh thần kinh sinh ba có thể ảnh hưởng đến cảm giác giác mạc và phản xạ giác mạc, đòi hỏi bác sĩ nhãn khoa cần theo dõi sát các dấu hiệu keratitis (viêm giác mạc) hoặc ulceration (loét giác mạc) sau thủ thuật.


Tài liệu tham khảo:

Miles Day, Rafael Justiz, Antoun Nader, 2018, Chapter 82: Head and Neck Blocks, Essentials of Pain Medicine, 763-778.

Xem thêm