Các lựa chọn xử trí biến chứng trong phẫu thuật đục thủy tinh thể

Bs Ngô Hữu Thế
30.10.26
Last Updated

Hội thảo AIOC2026 IC126 (2026) đã trình bày các chiến lược xử trí biến chứng trong phẫu thuật đục thủy tinh thể, bao gồm thay thế thủy tinh thể nhân tạo (IOL), quản lý bong màng Descemet (DMD) và xử trí bất ngờ khúc xạ. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá rủi ro trước phẫu thuật và lập kế hoạch dự phòng (Plan A, B) để tối ưu hóa kết quả thị giác cho bệnh nhân.

Pearls cho thay thế IOL

Chỉ định thay thế IOL (IOL exchange) bao gồm rối loạn thị giác, vấn đề vị trí IOL (lệch tâm, nghiêng), hoặc sự không hài lòng của bệnh nhân. Đối với IOL acrylic một mảnh, việc thay thế thường được thực hiện trong trường hợp trật hoặc lệch tâm. IOL đa tiêu cự (Multifocal) cần được lấy ra nếu gây quang sai thị giác. Đối với IOL ba mảnh, chỉ định thường do sai lệch công suất IOL. Thời điểm can thiệp lý tưởng là trong vòng 3 tháng đầu sau phẫu thuật. Kỹ thuật thực hiện bao gồm việc tạo đường mổ 6 mm, sử dụng chất nhầy (viscoelastic) để tách IOL khỏi bao, sau đó có thể cắt hoặc gập IOL để lấy ra. Việc sử dụng chất nhầy phân tán (dispersive) giúp bảo vệ cấu trúc nội nhãn trong quá trình thao tác.

Quản lý bong màng Descemet (DMD)

DMD là biến chứng đe dọa thị lực sau phẫu thuật, phổ biến hơn trong phẫu thuật đục thủy tinh thể ngoài bao (ECC) với tỷ lệ 2.6% so với 0.044-0.52% ở phẫu thuật Phaco. Các yếu tố nguy cơ bao gồm sử dụng dụng cụ cùn, đường mổ quá chặt, hoặc thời gian sử dụng siêu âm trên 60 giây. Chẩn đoán dựa trên lâm sàng (phù giác mạc kéo dài) hoặc AS-OCT (Anterior Segment Optical Coherence Tomography). Điều trị bao gồm Descemetopexy sử dụng không khí, SF6 hoặc C3F8. Đối với DMD ở nửa trên giác mạc, sử dụng không khí và tư thế ngồi; đối với DMD trung tâm hoặc nửa dưới, sử dụng khí C3F8 hoặc SF6 và tư thế nằm ngửa nghiêm ngặt. Nếu thất bại, có thể tiêm lại khí hoặc thực hiện ghép giác mạc nội mô (endothelial keratoplasty) trong trường hợp có sẹo.

Xử trí bất ngờ khúc xạ

Bất ngờ khúc xạ (refractive surprise) được định nghĩa là thất bại trong việc đạt mục tiêu khúc xạ sau phẫu thuật. Benchmark cho phẫu thuật đục thủy tinh thể là 85% trường hợp đạt trong vòng 1 diopter và 55% trường hợp đạt trong vòng 0.5 diopter so với mục tiêu. Khi xảy ra, cần kiểm tra lại khúc xạ, khám đèn khe (slit lamp) để loại trừ chỉ khâu chặt, lệch IOL hoặc phù giác mạc. Nếu không tìm thấy lỗi kỹ thuật, nguyên nhân thường do vị trí đặt IOL hiệu dụng (effective lens position). Các lựa chọn điều trị bao gồm theo dõi, phẫu thuật khúc xạ giác mạc (PRK hoặc LASIK) hoặc sử dụng IOL bổ sung (piggyback lenses) trong rãnh (sulcus). PRK thường được ưu tiên hơn LASIK ở bệnh nhân lớn tuổi có vấn đề khô mắt.

Quản lý xuất huyết trên hắc mạc

Xuất huyết trên hắc mạc (suprachoroidal hemorrhage) là biến chứng nghiêm trọng với tỷ lệ 0.19-0.75%. Yếu tố nguy cơ bao gồm tuổi cao, tăng huyết áp không kiểm soát, sử dụng thuốc chống đông. Dấu hiệu intraoperative bao gồm tăng áp lực nội nhãn (IOP) đột ngột, mất phản xạ đỏ. Xử trí bao gồm đóng ngay các vết mổ, sử dụng mannitol để giảm IOP và đặt bệnh nhân ở tư thế Trendelenburg ngược. Không nên dẫn lưu xuất huyết ngay lập tức trong phẫu thuật; cần đợi 7-14 ngày để cục máu đông hóa lỏng trước khi can thiệp dẫn lưu.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ DMD (ECC)2.6%
Tỷ lệ DMD (Phaco)0.044-0.52%
Thời gian siêu âm nguy cơ DMD> 60 giây
Benchmark khúc xạ (1D)85% trường hợp
Benchmark khúc xạ (0.5D)55% trường hợp
Tỷ lệ xuất huyết trên hắc mạc0.19-0.75%
Thời gian hóa lỏng cục máu đông7-14 ngày
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 IC126, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật xử trí biến chứng đòi hỏi kinh nghiệm phẫu thuật viên cao. Việc sử dụng chất nhầy (viscoelastic) cần tuân thủ đúng loại (cohesive/dispersive) theo mục đích tách hoặc bảo vệ. Đối với xuất huyết trên hắc mạc, việc trì hoãn dẫn lưu là điểm mấu chốt để tránh tái xuất huyết do cục máu chưa hóa lỏng.
  • Luôn kiểm tra lại công suất IOL và công thức tính toán trước khi phẫu thuật để tránh bất ngờ khúc xạ.
  • Sử dụng AS-OCT để đánh giá chính xác mức độ bong màng Descemet trước khi quyết định can thiệp.
  • Ưu tiên đóng kín nhãn cầu ngay lập tức khi phát hiện xuất huyết trên hắc mạc thay vì cố gắng dẫn lưu trong lúc phẫu thuật.
  • Cân nhắc PRK thay vì LASIK cho các trường hợp cần điều chỉnh khúc xạ sau phẫu thuật đục thủy tinh thể ở bệnh nhân có bề mặt nhãn cầu không ổn định.
  • Luôn có kế hoạch dự phòng (Plan A, B) cho mọi tình huống biến chứng trong phẫu thuật.

Tài liệu tham khảo:

Shaman Shetty et al., 2026, AIOC2026 IC126 - Bailout Options in Cataract Surgery, All India Ophthalmic Society, Video ID: lvL9wlg9Xs8.

Xem thêm