Bài giảng tại AIOC 2026, chủ đề các tranh luận trong quản lý bệnh võng mạc trẻ sinh non (Retinopathy of Prematurity - ROP), đã hệ thống hóa các thách thức lâm sàng từ tầm soát đến điều trị. Việc quản lý ROP đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ nhãn khoa và đội ngũ chăm sóc sơ sinh để tối ưu hóa kết quả thị giác cho trẻ sinh non.
Tầm soát ROP
Tầm soát ROP nên được thực hiện bởi bác sĩ nhãn khoa có kinh nghiệm sử dụng kính soi đáy mắt gián tiếp hai mắt (binocular indirect ophthalmoscope) kết hợp với dụng cụ ấn củng mạc (depressor) và thấu kính 20-diopter. Các yếu tố như trẻ quá yếu, môi trường NICU nhiều ánh sáng, hoặc đồng tử giãn kém có thể dẫn đến bỏ sót tổn thương. Việc sử dụng nhân sự không chuyên hoặc khám quá nhanh là những sai lầm cần tránh. Về giãn đồng tử, ưu tiên sử dụng tropicamide 1% (3 lần, mỗi 15 phút) kết hợp phenylephrine 2.5% (1 lần). Tránh dùng cyclopentolate do nguy cơ gây liệt ruột (gastric ileus). Các biện pháp giảm hấp thu toàn thân bao gồm ấn điểm lệ (punctal occlusion), sử dụng vi giọt (micro drops), hoặc đóng gói cùng đồ kết mạc (conjunctival fornix packing).
Phân loại và diễn giải bệnh
Nghiên cứu so sánh giữa soi đáy mắt gián tiếp và đánh giá qua hình ảnh RetCam cho thấy sự bất đồng đáng kể trong phân loại giai đoạn, vùng và bệnh lý cộng (plus/pre-plus), ngoại trừ 95% sự đồng thuận ở bệnh vùng 1. ICROP 3 phân loại bệnh lý cộng là một phổ liên tục. Hiện chưa có hướng dẫn cụ thể cho quản lý pre-plus, tuy nhiên nếu bệnh nhân có dấu hiệu tiến triển về phía frank plus hoặc cần phẫu thuật vì chỉ định toàn thân, cần điều trị như plus và rút ngắn khoảng cách theo dõi. Vùng 1 được đặc trưng bởi tổn thương cực sau, 12 giờ, không có sự thoái triển và đáp ứng kém với laser, trong khi vùng 2 có kết quả điều trị laser thuận lợi hơn.
AROP và các thực thể mới
Bệnh võng mạc trẻ sinh non hung tiến (Aggressive ROP - AROP) ảnh hưởng đến trẻ sinh non rất nhẹ cân, bệnh nặng, kèm theo xuất huyết mạch máu lớn ở vùng 1 hoặc 2, tân mạch phẳng và vòng mạch lớn. Trẻ thường mắc kèm nhiễm trùng huyết, giảm tiểu cầu hoặc các vấn đề tim phổi, cần chuyển viện sớm trong 2-3 tuần. Thực thể lai (Hybrid entity) kết hợp giữa ROP cổ điển và AROP, thường gặp ở trẻ nặng cân hơn tại vùng 2 với tiên lượng tốt hơn. Thuật ngữ thiếu máu võng mạc (immature retina) được dùng cho các dạng nặng của bệnh loại 1 như AROP nửa vùng, nơi các cung mạch không vượt quá hai đường kính gai thị.
Lựa chọn điều trị: Anti-VEGF và Laser
Anti-VEGF là lựa chọn ưu tiên cho vùng 1 và vùng 2 phía sau, trong khi laser hiệu quả cho vùng 2. Tuy nhiên, laser vẫn thường được thực hiện bổ sung ngay cả khi đã tiêm anti-VEGF. Cần cân nhắc kỹ về an toàn toàn thân và tác động lên phát triển thần kinh (neurodevelopment). Một nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ tái phát ROP cao hơn ở trẻ sử dụng dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch (parenteral nutrition) tại thời điểm tiêm anti-VEGF. Về loại thuốc, ranibizumab có thời gian bán thải ngắn hơn nên cần tiêm nhắc lại, trong khi bevacizumab có thời gian bán thải dài hơn. Liều khuyến cáo thường là 1/2 hoặc 1/3 liều chuẩn để có thể tiêm đồng thời hai mắt, đảm bảo quy trình vô khuẩn nghiêm ngặt.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ giãn đồng tử | Tropicamide 1% (3 lần/15 phút) + Phenylephrine 2.5% (1 lần) |
| Liều Anti-VEGF | 1/2 hoặc 1/3 liều chuẩn |
| Đồng thuận vùng 1 | 95% |
| Tái phát ROP | Liên quan đến sử dụng dinh dưỡng tĩnh mạch khi tiêm |
| Phẫu thuật giai đoạn 5 | Chỉ định khi có bong võng mạc dạng phễu mở |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa điều trị và ghi chép hồ sơ y khoa để tránh các vấn đề pháp lý. Lưu ý rằng việc sử dụng liều anti-VEGF thấp (1/2 hoặc 1/3) là kinh nghiệm lâm sàng của diễn giả, cần thận trọng đối chiếu với các thử nghiệm lâm sàng về liều lượng chuẩn.
- Thực hiện tầm soát ROP bởi bác sĩ nhãn khoa có kinh nghiệm với đầy đủ dụng cụ chuyên dụng.
- Ưu tiên sử dụng phối hợp tropicamide và phenylephrine, tránh cyclopentolate để giảm nguy cơ liệt ruột.
- Cân nhắc liều anti-VEGF thấp (1/2 hoặc 1/3) khi tiêm đồng thời hai mắt để tối ưu chi phí và an toàn.
- Theo dõi sát các trường hợp AROP và thực thể lai, đặc biệt ở trẻ có bệnh lý toàn thân nặng.
- Tài liệu hóa đầy đủ mọi bước thăm khám và điều trị để phòng ngừa rủi ro pháp lý.
Tài liệu tham khảo:
Karobi Rani Lahiri, 2026, Controversies in Management of Rop, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: jOtd6aD2DGk.