Cập nhật chẩn đoán và điều trị bệnh khô mắt theo hướng dẫn mới nhất (DO3)

Bs Ngô Hữu Thế
21.10.26
Last Updated

Buổi sinh hoạt khoa học lần thứ 3 năm 2026 tại Trung tâm Mắt - Bệnh viện Trung ương Huế đã cập nhật những thay đổi quan trọng trong chẩn đoán và điều trị bệnh khô mắt theo hướng dẫn DO3. Sau gần 8 năm kể từ phiên bản DO2, sự phát triển của công nghệ và các bằng chứng khoa học mới từ năm 2017 đến 2025 đã thúc đẩy việc ban hành hướng dẫn mới này.

Định nghĩa mới về bệnh khô mắt

Hướng dẫn DO3 mở rộng khái niệm bệnh khô mắt, không chỉ giới hạn ở tình trạng mất cân bằng nội mô của màng phim nước mắt như trong DO2, mà bao gồm cả sự mất cân bằng nội mô của toàn bộ bề mặt nhãn cầu. Sự thay đổi này phản ánh thực tế rằng màng phim nước mắt không hoạt động độc lập mà luôn tương tác chặt chẽ với giác mạc, kết mạc, tuyến Meibomius (B4S) và hệ thần kinh cảm giác. Ý nghĩa lâm sàng là khi khám bệnh nhân khô mắt, bác sĩ không nên chỉ dựa vào nghiệm pháp Schirmer hay thời gian phá vỡ màng phim nước mắt (TBUT - Tear Break-up Time) mà cần đánh giá toàn diện bề mặt nhãn cầu, bao gồm nhuộm giác kết mạc, kiểm tra chức năng tuyến Meibomius và các yếu tố duy trì bệnh.

Quy trình chẩn đoán theo hướng dẫn DO3

DO3 không khuyến cáo sử dụng bất kỳ xét nghiệm đơn lẻ nào để xác định khô mắt mà thực hiện theo chuỗi các bước logic. Bước đầu tiên là đánh giá triệu chứng khô mắt bằng bảng câu hỏi đã chuẩn hóa như OSDI-6 (Ocular Surface Disease Index) và DQ5. Các công cụ này giúp sàng lọc nhanh và hữu ích cho các trường hợp nghi ngờ đau thần kinh. Tuy nhiên, chẩn đoán chỉ được xác lập khi kết hợp với các dấu hiệu khách quan. Bước tiếp theo là đánh giá các dấu hiệu phản ánh sự mất cân bằng nội mô, bao gồm thời gian phá vỡ màng phim nước mắt, nhuộm giác kết mạc, đánh giá chất lượng và số lượng nước mắt, cũng như chức năng của tuyến Meibomius.

Cá thể hóa điều trị theo cơ chế bệnh sinh

Mục tiêu quan trọng nhất của DO3 là xác định cơ chế bệnh chính (driver) đang chi phối trên từng bệnh nhân để lựa chọn điều trị phù hợp, thay vì sử dụng một phác đồ chung cho tất cả. Bệnh nhân có thể thuộc nhóm thiếu nước mắt, nhóm khô mắt do bốc hơi, hoặc nhóm bất thường thần kinh cảm giác. Việc xác định đúng cơ chế giúp chuyển từ điều trị triệu chứng sang điều trị cơ chế bệnh sinh. Các công cụ đánh giá mới như chụp biểu đồ tuyến Meibomius, xét nghiệm MMP-9, và kính hiển vi đồng tiêu (in vivo confocal microscopy) giúp hiểu rõ hơn về cơ chế bệnh và khả năng đáp ứng điều trị.

Bình luận: Thông tin theo hướng dẫn DO3 (2025); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc xác định cơ chế bệnh chính (driver) là bước tiến quan trọng trong cá thể hóa điều trị, giúp tối ưu hóa hiệu quả và giảm gánh nặng chi phí cho bệnh nhân.

Vai trò của thần kinh cảm giác

Một điểm mới đáng chú ý của DO3 là nhấn mạnh vai trò bất thường của thần kinh cảm giác và đau thần kinh bề mặt nhãn cầu. Nhiều bệnh nhân than phiền triệu chứng nặng nhưng dấu hiệu thực thể nghèo nàn, không đáp ứng với điều trị truyền thống. Đây là nhóm bệnh nhân cần đánh giá sâu hơn về đau thần kinh và phối hợp chuyên khoa liên quan. Trong thực hành, cần loại trừ các nguyên nhân gây đau khác như viêm bề mặt nhãn cầu, viêm bờ mi, viêm giác mạc hoặc đau do nguyên nhân thần kinh trung ương. Hiện chưa có xét nghiệm đơn lẻ nào để chẩn đoán xác định đau thần kinh bề mặt nhãn cầu, chẩn đoán chủ yếu dựa vào khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng.

  • Thay đổi tư duy: Khô mắt là rối loạn cân bằng nội mô toàn bộ bề mặt nhãn cầu, không chỉ là thiếu nước mắt.
  • Sàng lọc: Sử dụng bảng câu hỏi chuẩn hóa (OD6, DQ5) làm bước đầu tiên.
  • Cá thể hóa: Xác định cơ chế bệnh chính (driver) để chọn điều trị, không dùng phác đồ chung.
  • Theo dõi: Đánh giá đáp ứng dựa trên cả cảm giác của bệnh nhân và dấu hiệu lâm sàng.
  • Đau thần kinh: Cần cảnh giác với nhóm bệnh nhân triệu chứng nặng nhưng dấu hiệu thực thể nghèo nàn.

Tài liệu tham khảo:

Trung tâm Mắt - Bệnh viện Trung ương Huế, 2026, Cập nhật điều trị nhãn khoa - Lần thứ 3 năm 2026, Kênh Phan Đỗ Trọng (Bác sĩ Mắt), Video ID: 6P_i05maAf8.

Xem thêm