Bệnh mắt liên quan tuyến giáp (Thyroid Eye Disease - TED) năm 2026 tiếp tục là thách thức lâm sàng đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa. Việc đánh giá toàn diện bao gồm chức năng thị giác, mức độ lồi mắt (exophthalmos), vận nhãn và thay đổi mi mắt là nền tảng để đưa ra quyết định điều trị chính xác.
Đánh giá lâm sàng trong bệnh mắt liên quan tuyến giáp
Bước quan trọng nhất là đánh giá chức năng thị giác để loại trừ bệnh lý thần kinh thị giác do tuyến giáp (thyroid optic neuropathy), một cấp cứu nhãn khoa đe dọa thị lực. Cần đo thị lực tốt nhất có chỉnh kính (best corrected visual acuity), kiểm tra thị giác màu bằng test Ishihara hoặc bảng H, và đánh giá phản xạ đồng tử. Đối với lồi mắt, cần phân biệt lồi mắt thật với lồi mắt giả do co rút mi hoặc các bệnh lý khác. Thước đo Hertel (Hertel exophthalmometer) là tiêu chuẩn vàng, với giá trị trung bình ở người châu Á là 16mm ở nữ và 17mm ở nam, cao hơn ở người da trắng và người Mỹ gốc Phi. Lồi mắt được coi là có ý nghĩa lâm sàng khi lớn hơn 22mm hoặc có sự chênh lệch từ 2mm trở lên giữa hai mắt. Ngoài ra, cần đánh giá vận nhãn để phát hiện bệnh cơ hạn chế (restrictive myopathy), thường gặp nhất ở cơ trực dưới, sau đó là cơ trực trong.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giá trị lồi mắt trung bình (người châu Á) | 16mm (nữ), 17mm (nam) |
| Ngưỡng lồi mắt có ý nghĩa lâm sàng | >22mm hoặc chênh lệch >=2mm giữa hai mắt |
| Cơ vận nhãn bị ảnh hưởng nhiều nhất | Cơ trực dưới |
| Tỷ lệ bệnh nhân TED có bệnh cơ hạn chế | Khoảng 50% |
Bình luận: Việc sử dụng thước đo Hertel cần sự đồng nhất về vị trí và áp lực để đảm bảo độ chính xác. Hạn chế lớn nhất trong thực hành là sự thay đổi giữa các lần đo do yếu tố chủ quan của người khám.
Đánh giá hoạt tính bệnh và chất lượng cuộc sống
Thang điểm hoạt tính lâm sàng (Clinical Activity Score - CAS) là công cụ phổ biến nhất để phân biệt giai đoạn hoạt động và không hoạt động của TED, từ đó định hướng can thiệp. CAS bao gồm 10 mục, trong đó 7 mục cho lần khám đầu và 3 mục cho lần tái khám. Tuy nhiên, CAS có hạn chế là không có thang đo trung gian (chỉ có 0 hoặc 1 điểm). Bên cạnh đó, chất lượng cuộc sống (quality of life) là yếu tố then chốt, cần được đánh giá vì ảnh hưởng của bệnh (như song thị, thay đổi ngoại hình) thường kéo dài ngay cả khi giai đoạn viêm đã kết thúc. Các thang đo từ Yugogo hoặc International Thyroid Eye Disease Society (ITEDS) thường được sử dụng để đánh giá toàn diện.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý TED
Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đang chuyển đổi các đánh giá chủ quan thành các phép đo khách quan. Các hệ thống như Glandi cho phép đánh giá hoạt tính bệnh (Glandicast), độ lồi mắt (Glandexo) và co rút mi (Glandilitate) thông qua ảnh chụp 2D từ điện thoại thông minh. Kết quả cho thấy sự tương quan cao với đánh giá lâm sàng trực tiếp, ngay cả khi thuật toán được huấn luyện trên dữ liệu từ quần thể khác (ví dụ: dữ liệu từ Hàn Quốc áp dụng cho bệnh nhân Tây Ban Nha). AI hỗ trợ theo dõi từ xa, phát hiện sớm các thay đổi tinh tế và tối ưu hóa thời điểm can thiệp.
Liệu pháp điều trị mới và tương lai
Điều trị TED đã chuyển dịch từ tiếp cận dựa trên triệu chứng sang nhắm trúng đích vào cơ chế bệnh sinh. Các nhóm thuốc mới bao gồm thuốc ức chế thụ thể IGF-1 (như teprotumumab), thuốc ức chế thụ thể TSH, thuốc ức chế FCRN và các thuốc ức chế thụ thể IL-6. Teprotumumab đã chứng minh hiệu quả giảm lồi mắt hơn 80% trong các thử nghiệm then chốt. Các nghiên cứu hiện tại đang tập trung vào đường dùng dưới da, thuốc đường uống (như citinpip) và liệu pháp gen để cải thiện sự thuận tiện và giảm chi phí điều trị. Mục tiêu tương lai là y học chính xác (precision medicine), kết hợp các dấu ấn sinh học lâm sàng, hình ảnh và phân tử để cá thể hóa điều trị.
- Luôn đánh giá chức năng thị giác và phản xạ đồng tử ở mọi bệnh nhân TED.
- Sử dụng thước đo Hertel chuẩn hóa để theo dõi lồi mắt theo thời gian.
- Áp dụng CAS để phân loại giai đoạn bệnh nhưng cần kết hợp đánh giá chất lượng cuộc sống.
- Cân nhắc AI như một công cụ hỗ trợ khách quan trong theo dõi bệnh nhân.
- Hướng tới tiếp cận đa mô thức kết hợp thuốc điều hòa miễn dịch và phẫu thuật đúng thời điểm.
Tài liệu tham khảo:
Phan Đỗ Trọng, 2026, CẬP NHẬT BỆNH MẮT LIÊN QUAN TUYẾN GIÁP (TED) || MANI Webinar, YouTube, Video ID: ijvJXZEZRUQ.