Chẩn đoán hình ảnh trong bệnh lý u nguyên bào võng mạc (Retinoblastoma)

Bs Ngô Hữu Thế
28.10.26
Last Updated

Bài giảng tại hội thảo AIOC2026 (IC273) năm 2026 của TS. Vijitha S Vempuluru đã tổng quan về các phương pháp chẩn đoán hình ảnh trong bệnh lý u nguyên bào võng mạc (Retinoblastoma - RB). Việc chẩn đoán và theo dõi bệnh nhân RB đòi hỏi sự kết hợp đa phương thức từ ảnh chụp thông thường đến các kỹ thuật chuyên sâu để đánh giá chính xác giai đoạn và tiên lượng bệnh.

Vai trò của ảnh chụp thông thường và AI

Ảnh chụp từ điện thoại thông minh hoặc máy ảnh kỹ thuật số đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm các dấu hiệu như đồng tử trắng (leukocoria), lác (strabismus), đỏ mắt, lồi mắt hoặc phù gai thị giả. Các công cụ dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay có khả năng tự động nhận diện các dấu hiệu này từ ảnh chụp. Việc xem xét lại các ảnh chụp cũ giúp ước tính thời gian khởi phát bệnh (lag time), một yếu tố quan trọng liên quan đến tiên lượng di căn và các đặc điểm nguy cơ cao. RB hai mắt thường khởi phát sớm hơn RB một mắt.

Siêu âm B-scan trong chẩn đoán RB

Siêu âm B-scan là phương pháp phổ biến và dễ tiếp cận nhất để nghi ngờ chẩn đoán RB. Hình ảnh điển hình của RB trên B-scan là một khối u xác định rõ, có nhiều vôi hóa nội nhãn (intratumoral calcifications) kèm bóng lưng. Các gai trên A-scan tương ứng thường không thay đổi khi giảm độ nhạy (gain) của máy. B-scan cũng hỗ trợ phân biệt RB với các bệnh lý giả u (pseudoretinoblastoma) như bệnh lý tồn lưu dịch kính nguyên phát (PHPV) - nơi thường thấy các cụm echo ở ngoại vi, không có vôi hóa và có khoảng trống trung tâm.

Khám dưới gây mê và phân loại giai đoạn

Khám dưới gây mê (Exam under anesthesia - EUA) là bắt buộc đối với mọi trường hợp nghi ngờ RB, đặc biệt ở trẻ nhỏ dưới 1 tháng tuổi. Việc ghi nhận chi tiết vị trí u (nội sinh, ngoại sinh, hoặc xâm lấn lan tỏa), sự hiện diện của hạt dưới võng mạc (subretinal seeds) và hạt dịch kính (vitreous seeds) giúp phân loại giai đoạn từ A đến E. Mỗi thành phần của khối u có thể yêu cầu phương thức điều trị khác nhau trong quá trình theo dõi.

Chẩn đoán hình ảnh MRI và CT

MRI là bắt buộc trong mọi trường hợp RB trước khi bắt đầu điều trị để đánh giá sự xâm lấn ngoài nhãn cầu và các tổn thương ở tuyến tùng hoặc vùng yên (trilateral retinoblastoma). Hình ảnh điển hình trên MRI là đồng tín hiệu (iso-intense) trên T1 và giảm tín hiệu (hypo-intense) trên T2. CT hiện nay được coi là chống chỉ định trong quản lý RB do nguy cơ phơi nhiễm bức xạ, đặc biệt khi chưa rõ tình trạng di truyền, nhằm tránh kích hoạt các khối u ác tính thứ phát.

Chẩn đoán phân biệt và theo dõi

Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein angiography - FA) giúp phân biệt RB với các bệnh lý giả u như bệnh Coats (Coats' disease). Bệnh Coats thường biểu hiện bằng các mạch máu giãn, ngoằn ngoèo, rò rỉ dịch nhưng không có khối u thực sự. Đối với các tổn thương như u tế bào hình sao (astrocytic hamartoma), hình ảnh có thể có dạng "moth-eaten". Việc theo dõi sát các tổn thương không vôi hóa là rất quan trọng vì nguy cơ biến đổi theo thời gian.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phương pháp chẩn đoán chínhSiêu âm B-scan, MRI, FA, ảnh chụp thông thường
Đặc điểm RB trên B-scanKhối u xác định rõ, vôi hóa nội nhãn, bóng lưng
Đặc điểm RB trên MRIĐồng tín hiệu trên T1, giảm tín hiệu trên T2
Chống chỉ định trong quản lýChụp CT (do nguy cơ bức xạ)
Thời gian theo dõi tổn thương4 năm (trong ca lâm sàng được nêu)
Bình luận: Thông tin theo AIOS Editor Proceedings 2, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng AI trong chẩn đoán qua ảnh chụp smartphone vẫn đang trong giai đoạn phát triển và cần được kiểm chứng bởi bác sĩ chuyên khoa. Việc tránh CT là khuyến cáo quan trọng để giảm thiểu nguy cơ ung thư thứ phát ở bệnh nhân RB có yếu tố di truyền.
  • Luôn thực hiện khám dưới gây mê (EUA) cho trẻ nghi ngờ RB để đánh giá toàn diện.
  • Ưu tiên MRI thay vì CT để đánh giá xâm lấn ngoài nhãn cầu và tổn thương nội sọ.
  • Sử dụng siêu âm B-scan để phân biệt RB với các bệnh lý giả u dựa trên đặc điểm vôi hóa.
  • Theo dõi sát các tổn thương không vôi hóa vì nguy cơ biến đổi ác tính tiềm ẩn.
  • Kết hợp ảnh chụp lâm sàng để đánh giá thời gian khởi phát bệnh (lag time) nhằm tiên lượng bệnh.

Tài liệu tham khảo:

TS. Vijitha S Vempuluru, 2026, B Scan and Beyond Imaging in Retinoblastoma, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: EzvDAjITZSs.

Xem thêm