Chẩn đoán tổn thương đường thị giác hướng tâm: Từ phù gai thị giả đến bệnh lý thần kinh thị giác

Bs Ngô Hữu Thế
28.10.26
Last Updated

Hội thảo AIOC2026 IC263 (2026) đã cung cấp cái nhìn toàn diện về chẩn đoán các tổn thương đường thị giác hướng tâm (afferent visual pathway lesions), tập trung vào việc phân biệt phù gai thị thật và phù gai thị giả, cũng như tiếp cận các bệnh lý thần kinh thị giác không điển hình. Việc chẩn đoán chính xác đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các công cụ hỗ trợ hiện đại.

Phân biệt phù gai thị thật và phù gai thị giả

Trong thực hành lâm sàng, việc phân biệt giữa phù gai thị thật (true disc edema) và phù gai thị giả (pseudo disc edema) là thách thức thường gặp. Phù gai thị giả thường do drusen gai thị, gai thị nghiêng (tilted optic disc) hoặc thiểu sản gai thị. Các dấu hiệu lâm sàng quan trọng bao gồm hình thái gai thị, sự hiện diện của drusen (có thể thấy qua siêu âm hoặc tự huỳnh quang - auto fluorescence), và các bất thường trên OCT. Trong khi drusen gai thị thường có hình thái "lumpy bumpy" (gồ ghề), phù gai thị thật thường có độ cao đồng nhất và trơn láng hơn. Một dấu hiệu quan trọng khác là cấu hình màng Bruch (RP Brooks membrane); trong phù gai thị giả, màng này hướng về phía khoang sọ (negative copper smith angle), ngược lại với phù gai thị thật hướng về phía khoang dịch kính.

Tiếp cận bệnh lý thần kinh thị giác không điển hình

Bệnh lý thần kinh thị giác không điển hình (atypical optic neuritis) cần được phân biệt với viêm thần kinh thị giác liên quan đến xơ cứng rải rác (MS-related optic neuritis). MS thường gặp ở nữ giới trẻ (20-30 tuổi), biểu hiện mất thị lực một mắt mức độ nhẹ đến trung bình và thường cải thiện tự phát trong 2 tuần. Ngược lại, viêm thần kinh thị giác không điển hình thường biểu hiện hai mắt, mất thị lực nặng, kèm theo phù gai thị và có tiên lượng kém hơn, đặc biệt trong các trường hợp liên quan đến NMO (neuromyelitis optica) hoặc MOG (myelin oligodendrocyte glycoprotein). MRI là công cụ chẩn đoán quan trọng nhất, giúp xác định tổn thương dọc theo dây thần kinh thị giác, chiasm hoặc đường thị giác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỉ lệ seronegative NMO có MOG dương tính20%
Độ nhạy/đặc hiệu của cell-based assay cho NMO90%
Liều khởi đầu Acetazolamide (IIH)250 mg, 3 lần/ngày
Liều tối đa Acetazolamide (IIH)500 mg, 4 lần/ngày
Tỉ lệ độc tính Ethambutol (15 mg/kg)1%
Tăng nguy cơ độc tính Ethambutol (25 mg/kg)5-6 lần
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 IC263, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng cell-based assay thay vì ELISA trong chẩn đoán NMO/MOG do độ nhạy cao hơn. Việc quản lý IIH cần sự phối hợp đa chuyên khoa, đặc biệt là vai trò của giảm cân và sử dụng Acetazolamide liều cao khi cần thiết.

Quản lý bệnh lý thần kinh thị giác do độc chất

Độc tính thần kinh thị giác do thuốc (như ethambutol, isoniazid, amiodarone) là một nguyên nhân quan trọng gây mất thị lực tiến triển. Ethambutol gây độc tính phụ thuộc liều (dose-dependent), với nguy cơ tăng đáng kể khi liều vượt quá 15 mg/kg/ngày. Cơ chế chính là sự chelation đồng hoặc sắt, dẫn đến rối loạn phosphoryl hóa oxy hóa và chết tế bào theo chương trình (apoptosis). Việc sàng lọc chức năng thị giác (thị lực, thị trường, OCT) trước và trong quá trình điều trị là bắt buộc. Khi nghi ngờ độc tính, cần ngưng thuốc ngay lập tức, mặc dù sự phục hồi thị lực có thể chậm và không hoàn toàn.

  • Luôn thực hiện kiểm tra thị trường và OCT cho bệnh nhân nghi ngờ phù gai thị trước khi chỉ định MRI.
  • Sử dụng cell-based assay thay vì ELISA để chẩn đoán chính xác các bệnh lý thần kinh thị giác qua trung gian kháng thể.
  • Giảm cân là biện pháp nền tảng trong quản lý IIH, bên cạnh việc sử dụng Acetazolamide.
  • Sàng lọc chức năng thị giác định kỳ cho bệnh nhân đang điều trị lao bằng ethambutol.
  • Cần hội chẩn thần kinh trong các trường hợp IIH hoặc bệnh lý thần kinh thị giác không điển hình để tối ưu hóa điều trị.

Tài liệu tham khảo:

Swati, A., 2026, AIOC2026 IC263 - Seeing the Invisible: Diagnosing Afferent Visual Pathway Lesions, aioseditorproceedings, Video ID: AnoHZm-7KTc.

Xem thêm