Tại hội thảo AIOC2026, bài giảng IC273 của Dr. Deepthi Elizabeth Kurian đã trình bày về các thách thức trong chẩn đoán phân biệt Retinoblastoma (u nguyên bào võng mạc) với các tổn thương giả u (look-alikes) ở trẻ em. Việc nhận diện chính xác các đặc điểm lâm sàng và hình ảnh học là yếu tố then chốt để tránh sai sót trong điều trị, đặc biệt khi các tổn thương này có thể mô phỏng hình ảnh của u ác tính.
Retinal Astrocytic Hamartoma
Retinal astrocytic hamartoma là một khối u thần kinh đệm lành tính, thường xuất hiện đơn độc (85% trường hợp) với kích thước nhỏ khoảng 3x2 mm. Trên hình ảnh học, tổn thương này có thể biểu hiện dạng "moth-eaten" (hình ảnh ăn mòn như sâu bọ) do các hốc nhỏ bên trong khối u, xuất phát từ lớp sợi thần kinh (nerve fiber layer). Khác với Retinoblastoma thường xuất phát từ tế bào tiền thân nón (precursor cone cells) và khu trú ở lớp nhân trong, hamartoma có thể kèm theo dịch, phù hoàng điểm dạng nang (CME) và vôi hóa (lên đến 60% trường hợp). Đặc biệt, cần lưu ý mối liên quan với bệnh xơ cứng củ (tuberous sclerosis - TSC) trong khoảng 20% trường hợp, nơi tổn thương có thể đa ổ và hai mắt. Khi phát hiện các tổn thương này, bác sĩ cần tầm soát các dấu hiệu hệ thống của TSC như u tế bào khổng lồ dưới màng não thất (subependymal giant cell astrocytoma), suy giảm nhận thức, động kinh và u cơ mỡ mạch thận.
Coats' Disease và các biến thể
Coats' disease thường biểu hiện với phản xạ đáy mắt màu vàng (xanthocoria) thay vì màu trắng (leukocoria) như trong Retinoblastoma. Ở giai đoạn 3B, bệnh gây bong võng mạc toàn bộ kèm xuất tiết dưới võng mạc. Đặc điểm quan trọng là sự hiện diện của các mạch máu giãn nở ngoằn ngoèo (telangiectatic vessels) với các đầu phình to gọi là "light bulbs" (bóng đèn) trên chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography). Trong một số trường hợp, bệnh có thể kèm theo u mạch tăng sinh thứ phát (secondary VPT) do viêm mãn tính, hoặc các nang dưới võng mạc và nốt thần kinh đệm (gliotic nodule) có thể gây nhầm lẫn với khối u. Điều trị thường bao gồm quang đông laser cho các vùng thiếu máu cục bộ và áp lạnh (cryotherapy) cho VPT, không cần hóa trị như Retinoblastoma.
Ciliary Body Medulloepithelioma
Ciliary body medulloepithelioma là nguyên nhân phổ biến thứ hai gây u nội nhãn ở trẻ em. Khối u này thường bị bỏ sót và chẩn đoán nhầm là đục thủy tinh thể hoặc u nang mống mắt, dẫn đến việc bệnh nhân phải trải qua nhiều phẫu thuật như cắt thủy tinh thể hoặc đặt ống dẫn lưu (tube shunt) trước khi được chẩn đoán chính xác. Dấu hiệu nhận biết bao gồm vùng trắng khu trú sau thủy tinh thể, các mạch máu phát triển trên bề mặt thủy tinh thể và lộn màng bồ đào (ectropion uveae) tại bờ đồng tử. Khi không được điều trị, khối u có thể phát triển ra ngoài củng mạc (extrascleral extension). Bất kỳ trẻ em nào có Glocom tân mạch (NVG) đều cần được loại trừ nguyên nhân do khối u trước khi nghĩ đến các chẩn đoán khác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ Retinal astrocytic hamartoma đơn độc | 85% |
| Tỷ lệ vôi hóa trong Retinal astrocytic hamartoma | 60% |
| Tỷ lệ liên quan TSC của Retinal astrocytic hamartoma | 20% |
| Tỷ lệ tổn thương trilateral ở vùng suprasellar | 25% |
| Tỷ lệ tổn thương trilateral ở vùng tuyến tùng | 75% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tổn thương giả u (look-alikes) là thách thức lớn trong nhãn khoa nhi. Việc sử dụng đa phương thức hình ảnh học (OCT, siêu âm, MRI) là bắt buộc để phân biệt các tổn thương này với Retinoblastoma. Sai lầm phổ biến nhất là can thiệp phẫu thuật (như cắt u nang mống mắt) khi chưa loại trừ u ác tính, dẫn đến nguy cơ gieo rắc tế bào u.
- Luôn kiểm tra kỹ các mạch máu bất thường và phản xạ đáy mắt (vàng vs trắng) để phân biệt Coats' disease và Retinoblastoma.
- Cảnh giác với các trường hợp Glocom tân mạch ở trẻ em, ưu tiên loại trừ nguyên nhân do khối u.
- Tầm soát các dấu hiệu hệ thống của bệnh xơ cứng củ khi phát hiện hamartoma võng mạc.
- Không thực hiện sinh thiết hoặc phẫu thuật cắt bỏ tổn thương nội nhãn khi chưa có chẩn đoán hình ảnh xác định để tránh gieo rắc u.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Deepthi Elizabeth Kurian, 2026, Beneath the Fa ade Learning from Mistakes, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: I-s0mfFCrvA.