Chẩn đoán và quản lý các dị tật bẩm sinh đĩa thị: Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
25.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, bài giảng IC172 của Dr. Prakash V S đã trình bày tổng quan về các dị tật bẩm sinh đĩa thị (congenital anomalies of the optic disc), nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán phân biệt để tránh nhầm lẫn với các bệnh lý đe dọa thị lực như glaucoma hoặc phù gai thị (papilledema). Các dị tật này không chỉ đơn thuần là vấn đề nhãn khoa mà còn có thể là dấu hiệu chỉ điểm cho các bất thường hệ thần kinh trung ương (CNS) hoặc các hội chứng di truyền cần được đánh giá toàn diện.

Phân loại dị tật đĩa thị bẩm sinh

Các dị tật đĩa thị được phân loại dựa trên kích thước, hình thái và các bất thường mạch máu. Nhóm dị tật kích thước bao gồm thiểu sản đĩa thị (optic nerve hypoplasia) với đĩa thị nhỏ và megalopapilla với đĩa thị lớn. Nhóm dị tật lõm (excavated disc anomalies) bao gồm coloboma, hội chứng morning glory và hố đĩa thị (optic disc pit). Ngoài ra còn có các dị tật về độ cao hoặc hình dạng như drusen đĩa thị (optic disc drusen) và đĩa thị nghiêng (tilted disc). Phổ bệnh lý trải dài từ các tổn thương lành tính như megalopapilla hoặc drusen đĩa thị không gây đe dọa thị lực, đến các tổn thương cần theo dõi sát sao như hố đĩa thị do nguy cơ biến chứng theo thời gian.

Đặc điểm lâm sàng và biến chứng của các dị tật phổ biến

Coloboma đĩa thị là kết quả của sự đóng không hoàn toàn của khe phôi thai (embryonic fissure) trong tuần thứ 6 của thai kỳ, thường biểu hiện bằng tổn thương lõm ở vùng dưới mũi (inferonasal). Biến chứng bao gồm bong võng mạc thanh dịch tại hoàng điểm (serous detachment of the macula) hoặc màng tân mạch hắc mạc (choroidal neovascular membrane). Các hội chứng liên quan bao gồm CHARGE syndrome (bất thường tim, tai, chậm phát triển) và Aicardi syndrome (co giật, thiếu thể chai). Hội chứng papillary renal (trước đây là renal coloboma syndrome) liên quan đến đột biến PAX2, đòi hỏi đánh giá chức năng thận. Hội chứng morning glory là sự thay đổi phát triển của lá sàng (lamina cribrosa), có thể liên quan đến bệnh moyamoya và các khuyết tật đường giữa.

Chẩn đoán hình ảnh và tiếp cận bệnh nhân

Chụp cắt lớp quang học (OCT) là công cụ hữu ích để đánh giá các tổn thương lõm và xác định sự hiện diện của dịch dưới võng mạc. Đối với drusen đĩa thị, tự huỳnh quang đáy mắt (fundus autofluorescence - FAF) cho thấy các tổn thương tăng huỳnh quang do lắng đọng hyaline ở phần trước lá sàng. B-scan là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán drusen đĩa thị, đặc biệt khi tổn thương nằm sâu hoặc bị vùi. Tiếp cận bệnh nhân cần khai thác tiền sử thị lực từ nhỏ, kiểm tra rung giật nhãn cầu (nystagmus) và các dấu hiệu toàn thân. Các dấu hiệu cảnh báo (red flags) cần làm thêm xét nghiệm hệ thống bao gồm: thiểu sản đĩa thị hai bên, hội chứng morning glory, coloboma kèm thị lực kém, chậm phát triển và bất thường nội tiết.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian đóng khe phôi thaiTuần thứ 5 đến tuần thứ 7 của thai kỳ
Kích thước megalopapillaHơn 2.1 mm vuông
Thời gian hồi phục dịch sau phẫu thuật hố đĩa thị1 đến 1.5 năm
Đột biến gen trong papillary renal syndromePAX2
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, IC172; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa các dị tật bẩm sinh và bệnh lý mắc phải (như phù gai thị) là chìa khóa để tránh can thiệp không cần thiết. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu cụ thể về độ nhạy/độ đặc hiệu của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, do đó bác sĩ lâm sàng cần kết hợp đa phương thức (OCT, B-scan, FAF) để đưa ra quyết định chính xác.
  • Luôn khai thác tiền sử thị lực từ thời thơ ấu khi phát hiện bất thường đĩa thị.
  • Sử dụng FAF và B-scan để chẩn đoán xác định drusen đĩa thị, tránh nhầm lẫn với phù gai thị.
  • Chỉ định MRI và đánh giá nội tiết cho các trường hợp thiểu sản đĩa thị hoặc nghi ngờ hội chứng đường giữa.
  • Theo dõi định kỳ bằng OCT cho các trường hợp hố đĩa thị để phát hiện sớm bệnh lý hoàng điểm.
  • Cá thể hóa việc đánh giá toàn thân dựa trên loại dị tật đĩa thị quan sát được trên lâm sàng.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Prakash V S, 2026, Congenital Anomalies of the Optic Disc, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: vtp5pfTMo9Q.

Xem thêm