Chẩn đoán và quản lý viêm giác mạc do vi khuẩn
Việc chẩn đoán viêm giác mạc do vi khuẩn (bacterial keratitis) dựa chủ yếu vào kỹ năng lâm sàng để khởi đầu liệu pháp kinh nghiệm (empirical therapy), trong khi chẩn đoán vi sinh là công cụ xác nhận. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm chấn thương, sử dụng kính áp tròng, bất thường mi mắt, sử dụng kháng sinh hoặc steroid kéo dài và phẫu thuật gần đây. Bệnh nhân cần được khai thác tiền sử về các yếu tố này và tình trạng suy giảm miễn dịch. Các dấu hiệu lâm sàng đặc trưng giúp định hướng tác nhân: Staphylococcus thường gây thâm nhiễm khu trú, ranh giới rõ, giác mạc xung quanh trong và diễn tiến không quá mạnh mẽ. Ngược lại, Pseudomonas aeruginosa gây thâm nhiễm dày đặc, tiết dịch nhầy mủ xanh, giác mạc phù nề hoặc có dạng kính mờ, hoại tử lan rộng và diễn tiến rất mạnh mẽ, có thể gây thủng giác mạc trong 2-3 ngày.
Chẩn đoán vi sinh và kỹ thuật nạo giác mạc
Nạo giác mạc (corneal scraping) là thủ thuật quan trọng để xác định chẩn đoán và kiểm tra độ nhạy cảm của vi khuẩn, đặc biệt khi tình trạng kháng kháng sinh cao. Nếu bệnh nhân đã sử dụng nhiều kháng sinh phổ rộng, cần có thời gian nghỉ thuốc (drug holiday) từ 24 đến 48 giờ trước khi nạo. Thủ thuật cần được thực hiện dưới gây tê bề mặt, có thể dùng thìa nạo, lưỡi dao 15 độ hoặc kim 26G. Cần làm sạch dịch nhầy trước khi nạo. Kỹ thuật nạo phải thực hiện theo đường thẳng (unidirectional) từ bờ và đáy ổ loét, tránh chuyển động hai và bốn chiều. Sinh thiết giác mạc (corneal biopsy) được chỉ định khi nạo nhiều lần không có kết quả hoặc bệnh nhân không đáp ứng với điều trị.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời gian nghỉ thuốc trước nạo | 24-48 giờ |
| Dụng cụ nạo | Thìa nạo, lưỡi dao 15 độ, hoặc kim 26G |
| Kỹ thuật nạo | Unidirectional (đường thẳng) |
| Chỉ định sinh thiết | Nạo nhiều lần không kết quả hoặc không đáp ứng điều trị |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 GP189, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc nạo giác mạc là tiêu chuẩn vàng nhưng cần thực hiện đúng kỹ thuật để tăng độ nhạy.
Quản lý viêm giác mạc do nấm
Viêm giác mạc do nấm chiếm khoảng 30-50% các trường hợp viêm giác mạc do vi sinh ở các nước đang phát triển, với tỷ lệ thay đổi từ 8.4% đến hơn 70% tùy khu vực. Nấm được chia thành nấm sợi (molds) và nấm men (yeast). Các yếu tố nguy cơ bao gồm chấn thương với vật chất thực vật, sử dụng steroid tại chỗ (làm tăng độc lực nấm), và sử dụng kính áp tròng. Chẩn đoán lâm sàng khó khăn do nấm phát triển chậm và có thể nhầm lẫn với Staphylococcus epidermidis hoặc Moraxella. Dấu hiệu đặc trưng là thâm nhiễm dạng bông khô, gồ cao, tuy nhiên không có dấu hiệu độc quyền. Điều trị bao gồm Natamycin là thuốc đầu tay, kết hợp Voriconazole trong các trường hợp cụ thể. Khoảng 30-40% bệnh nhân không đáp ứng với điều trị nội khoa và cần can thiệp phẫu thuật như ghép giác mạc lớp (lamellar keratoplasty) hoặc ghép xuyên (penetrating keratoplasty).
Quản lý bệnh lý giác mạc chóp và lựa chọn phẫu thuật khúc xạ
Giác mạc chóp (keratoconus) là bệnh lý tiến triển gây bất thường giác mạc. Chẩn đoán sớm dựa vào độ nghi ngờ cao, đặc biệt khi bệnh nhân thay đổi kính thường xuyên. Các dấu hiệu trên bản đồ giác mạc (topography) bao gồm công suất giác mạc trung tâm > 47.2 D, bất đối xứng inferior steepening > 1.4, loạn thị chéo > 1.5 D. Tomography cung cấp bản đồ quad map với các thông số elevation và độ dày giác mạc. Điều trị bao gồm Cross-linking (CXL) theo giao thức Dresden để ngăn chặn tiến triển. Đối với phẫu thuật khúc xạ, việc lựa chọn bệnh nhân là yếu tố then chốt. Các tiêu chuẩn bao gồm tuổi từ 21-60, khúc xạ ổn định (thay đổi < 0.5 D trong 12 tháng), và độ dày giác mạc phù hợp. Cần loại trừ các trường hợp có bệnh lý bề mặt nhãn cầu, khô mắt nặng hoặc kỳ vọng không thực tế.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tiêu chuẩn CXL Dresden | Riboflavin 30 phút, UV 30 phút |
| Độ dày giác mạc tối thiểu cho CXL | 400 microns |
| Độ tuổi phẫu thuật khúc xạ | 21-60 tuổi |
| Độ ổn định khúc xạ | Thay đổi < 0.5 D trong 12 tháng |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 GP189, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc đánh giá bản đồ biểu mô (epithelial thickness mapping) ngày càng quan trọng trong sàng lọc giác mạc chóp.
- Luôn thực hiện nạo giác mạc đúng kỹ thuật unidirectional để tăng tỷ lệ chẩn đoán vi sinh.
- Cân nhắc thời gian nghỉ thuốc (drug holiday) 24-48 giờ trước khi nạo ở bệnh nhân đã dùng kháng sinh.
- Sử dụng bản đồ biểu mô (epithelial thickness mapping) để sàng lọc sớm giác mạc chóp và tránh dương tính giả.
- Ưu tiên điều trị nội khoa và theo dõi sát, chỉ can thiệp phẫu thuật khi có chỉ định rõ ràng như thủng hoặc không đáp ứng điều trị.
- Luôn đánh giá kỹ bề mặt nhãn cầu và khô mắt trước khi quyết định phẫu thuật khúc xạ.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Profula Maharan et al., 2026, AIOC 2026 GP189 Eyeshala Session 1 Cornea and Refractive Surgery, aioseditorproceedings, Video ID: 9VwneThHTvc