Chẩn đoán và xử trí các nguyên nhân chảy nước mắt không do nhiễm trùng

Bs Ngô Hữu Thế
16.10.26
Last Updated

Tại hội nghị AIOC2026, Dr. Amit Raj đã trình bày về các nguyên nhân chảy nước mắt không do nhiễm trùng, một tình trạng lâm sàng phổ biến đòi hỏi chẩn đoán chính xác để tránh các can thiệp phẫu thuật không cần thiết. Theo dữ liệu được báo cáo, khoảng 5% đến 20% bệnh nhân đến khám với triệu chứng chảy nước mắt (lacrimal watering symptoms).

Cơ chế bệnh sinh và phân loại nguyên nhân

Chảy nước mắt không do nhiễm trùng thường xuất phát từ bốn nhóm nguyên nhân chính: tăng tiết phản xạ (reflex hypersecretion), tắc nghẽn đường dẫn lệ (drainage obstruction), bất thường vị trí mi mắt (eyelid malposition) và suy giảm chức năng bơm lệ (lacrimal pump failure). Cơ chế bơm lệ bình thường dựa trên sự co bóp của cơ vòng mi (orbicularis oculi muscle). Trong pha thư giãn, trương lực cơ giảm dẫn đến giãn các sợi cơ trước sụn (pretarsal fiber), tạo áp lực âm hút dịch lệ vào tiểu quản. Khi chớp mắt, sự co bóp của các sợi cơ này đẩy dịch lệ vào ống lệ mũi và thoát ra khe mũi dưới. Bất kỳ sự gián đoạn nào trong chu trình này, hoặc sự kích thích dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve) do viêm bề mặt nhãn cầu, đều dẫn đến chảy nước mắt quá mức.

Tiếp cận chẩn đoán lâm sàng

Việc tiếp cận bệnh nhân chảy nước mắt cần bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử chi tiết: tính chất (liên tục hay từng đợt), bên bị ảnh hưởng (một bên hay hai bên), các yếu tố kích thích (gió, ánh sáng) và các bệnh lý kèm theo như viêm kết mạc mùa xuân (VKC), liệt dây thần kinh mặt (Bell's palsy) hoặc tiền sử phẫu thuật mi mắt. Khám lâm sàng cần đánh giá kỹ vị trí mi mắt, chiều cao sụn lệ (tear meniscus height) và thực hiện các nghiệm pháp như Schirmer's test, nghiệm pháp pinch test hoặc snapback test để đánh giá độ lỏng lẻo của mi. Nghiệm pháp nhuộm fluorescein (fluorescein dye disappearance test) rất quan trọng để loại trừ tắc nghẽn bán phần hoặc suy chức năng bơm lệ. Bơm rửa lệ đạo (syringing and probing) giúp xác định vị trí tắc nghẽn dựa trên cảm giác "soft stop" (tắc tại tiểu quản hoặc lệ quản chung) hoặc "hard stop" (tắc tại ống lệ mũi).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bệnh nhân chảy nước mắt5% đến 20%
Nguyên nhân chínhTăng tiết phản xạ, tắc nghẽn, bất thường mi, suy bơm lệ
Nghiệm pháp đánh giá miPinch test, snapback test
Nghiệm pháp lệ đạoSyringing, probing, Jones dye test, fluorescein dye disappearance test
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc tránh phẫu thuật khi không có tắc nghẽn thực thể là "thảm họa" (disaster). Cần lưu ý rằng việc phân biệt giữa tăng tiết phản xạ do khô mắt (dry eye disease) và tắc nghẽn cơ học đôi khi rất khó khăn trên lâm sàng do tính chất chồng lấp của triệu chứng.

Chiến lược xử trí

Xử trí chảy nước mắt không do nhiễm trùng dựa trên nguyên nhân cụ thể. Với khô mắt, điều trị bao gồm sử dụng nước mắt nhân tạo (lubricants), steroid liều thấp và kiểm soát bệnh lý tuyến Meibomian. Đối với hẹp điểm lệ, có thể thực hiện tạo hình điểm lệ (punctoplasty) hoặc thủ thuật ba đường rạch (three-snip procedure). Tắc nghẽn tiểu quản được xử trí bằng đặt stent silicone hoặc phẫu thuật nối thông lệ quản (canalicular dacryocystorhinostomy). Tắc nghẽn ống lệ mũi (NLD obstruction) được chỉ định phẫu thuật DCR (dacryocystorhinostomy) đường ngoài hoặc nội soi. Các bất thường mi như lộn mi (ectropion) hoặc quặm mi (entropion) ban đầu được quản lý bằng thuốc bôi trơn, sau đó là phẫu thuật thắt chặt mi. Liệt dây thần kinh mặt được hỗ trợ bằng băng dán mi, thuốc bôi trơn, khâu sụn mi (tarsorrhaphy) hoặc cấy ghép trọng lượng vàng (gold weight implants).

  • Luôn đánh giá bề mặt nhãn cầu trước khi can thiệp lệ đạo để loại trừ tăng tiết phản xạ.
  • Sử dụng nghiệm pháp nhuộm fluorescein để đánh giá chức năng bơm lệ trước khi quyết định phẫu thuật.
  • Phân biệt "soft stop" và "hard stop" trong bơm rửa lệ đạo để định vị tắc nghẽn.
  • Ưu tiên điều trị bảo tồn (thuốc bôi trơn, quản lý mi) trước khi can thiệp phẫu thuật xâm lấn.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Amit Raj, 2026, Non infectious Causes of Tearing, AIOC2026 IC59, aioseditorproceedings, Video ID: O8SAELxWMEA.

Xem thêm