Trong bài giảng AIOC2026 IC491 T, Dr. Sowmya R đã trình bày về cách tiếp cận lác đứng (vertical strabismus) cho các bác sĩ nhãn khoa và bác sĩ nội trú. Việc nhận diện sớm và phân loại chính xác các dạng lác đứng là chìa khóa để đưa ra chiến lược điều trị phù hợp, tránh bỏ sót các bệnh lý nguy hiểm.
Nhận diện lác đứng trên lâm sàng
Để xác định sự hiện diện của lác đứng, bác sĩ cần quan sát tư thế đầu bất thường (AHP - Abnormal Head Posture). Nếu bệnh nhân có AHP, hãy che một mắt để kiểm tra xem AHP có được cải thiện hay không; nếu có, đây là dấu hiệu của lác do nguyên nhân binocular (hai mắt). Các dấu hiệu gợi ý khác bao gồm: quan sát mắt ở tư thế nguyên phát (primary position) sau khi chỉnh tư thế đầu, kiểm tra sự xuất hiện của lác khi thay đổi hướng nhìn, và sử dụng Maddox rod trong bộ thử kính để kiểm tra sự tách biệt hình ảnh theo chiều dọc. Việc thực hiện các bước này giúp định hướng chẩn đoán ngay cả trước khi làm nghiệm pháp che mắt luân phiên (APCT - Alternate Prism Cover Test).
Chẩn đoán bằng nghiệm pháp ba bước
Nghiệm pháp ba bước (three-step test) là công cụ quan trọng để xác định cơ vận nhãn bị liệt trong các trường hợp lác đơn cơ. Bước 1: Xác định mắt bị lác (hyper) ở tư thế nguyên phát. Bước 2: Xác định mắt bị lác ở tư thế nhìn sang phải hoặc trái. Bước 3: Xác định mắt bị lác ở tư thế nghiêng đầu sang phải hoặc trái. Tuy nhiên, nghiệm pháp này không áp dụng được cho các trường hợp lác hạn chế (restrictive strabismus), lác nhiều cơ, DVD (Dissociated Vertical Deviation), hoặc bệnh nhân đã từng phẫu thuật lác trước đó.
Chiến lược điều trị
Đối với liệt cơ chéo trên (superior oblique palsy), nếu độ lác dưới 15 prism diopter (PD), cần kiểm tra tình trạng quá mức cơ chéo dưới (inferior oblique overaction). Nếu có, thực hiện làm yếu cơ chéo dưới. Nếu không, có thể chọn lựa: làm ngắn cơ chéo trên, lùi cơ trực trên cùng mắt, hoặc lùi cơ trực dưới mắt đối diện. Nếu độ lác trên 15 PD, cần kết hợp làm yếu cơ chéo dưới với các cơ khác. Đối với các trường hợp như liệt dây thần kinh III phân nhánh dưới, cần tìm nguyên nhân gây lác cấp tính thông qua chẩn đoán hình ảnh (neuroimaging).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ lác ngưỡng cho phẫu thuật | 15 PD |
| Chỉ định neuroimaging | Bệnh nhân < 40 tuổi, không có yếu tố nguy cơ mạch máu, liệt nhiều dây thần kinh sọ, hoặc liệt dây III tiến triển |
| Nguyên nhân lác đứng phổ biến nhất | Liệt cơ chéo trên (superior oblique palsy) |
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng nghiệm pháp ba bước như một công cụ sàng lọc cơ bản. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng các bệnh lý như hội chứng Brown hoặc các bệnh lý hạn chế cơ học (TED - Thyroid Eye Disease) có thể mô phỏng hình ảnh liệt cơ vận nhãn, dẫn đến sai lầm nếu chỉ dựa vào nghiệm pháp này mà không đánh giá toàn diện bệnh nhân.
- Luôn kiểm tra AHP và thực hiện nghiệm pháp che mắt để xác định lác binocular.
- Sử dụng Maddox rod khi không có sẵn thiết bị đo lác chuyên dụng.
- Chỉ định neuroimaging cho bệnh nhân lác đứng cấp tính, đặc biệt ở người trẻ không có bệnh lý mạch máu.
- Luôn đánh giá toàn diện bệnh nhân (tuyến giáp, chấn thương, tiền sử) trước khi kết luận liệt cơ đơn thuần.
- Nghiệm pháp ba bước chỉ có giá trị trong liệt cơ đơn lẻ, không dùng cho lác hạn chế hoặc lác phức tạp.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sowmya R, 2026, Vertical Strabismus Should Not Be Missed, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: rp9SI51NJgQ.