Hội thảo AIOC2026 IC136 về lác không đồng hành (Incomitant Strabismus) đã cung cấp cái nhìn tổng quan về chẩn đoán chính xác và các kỹ thuật phẫu thuật tinh tế cho các trường hợp lác phức tạp. Dữ liệu từ hội thảo cho thấy 31% các trường hợp lác là không đồng hành, trong đó 70% là lác liệt (paralytic strabismus) và 30% là lác hạn chế (restrictive strabismus).
Cơ chế và đánh giá lâm sàng
Việc hiểu rõ các quy luật vận nhãn là nền tảng trong chẩn đoán lác không đồng hành. Định luật Hering (Herring's law) về sự phân bố thần kinh bằng nhau (law of equal innervation) khẳng định các cơ cùng vận (yoke muscles) tạo ra lực bằng nhau trong một trường nhìn nhất định. Định luật Sherrington (Sherrington's law) giải thích sự phân bố lực đối nghịch, trong đó khi cơ thẳng ngoài của mắt phải co thì cơ thẳng trong của cùng mắt đó sẽ giãn ra. Sự mất cân bằng trong các cơ chế này dẫn đến lác không đồng hành, nơi độ lác thay đổi tùy theo hướng nhìn. Đánh giá lâm sàng cần bao gồm tiền sử chi tiết (cấp tính hay mãn tính, khởi phát từ lúc sinh, tiền sử chấn thương, phẫu thuật trước đó), tư thế đầu bất thường (abnormal head posture) để duy trì hợp thị, và kiểm tra thị lực tốt nhất có thể (best corrected vision).
Công cụ chẩn đoán và hình ảnh học
Nghiệm pháp che mắt (cover test) là cơ sở của mọi thăm khám lác. Các công cụ như H-chart và biểu đồ song thị (diplopia chart) hỗ trợ xác định độ lác và trường nhìn hai mắt (binocular visual field). Trong các trường hợp lác liệt, đặc biệt là liệt dây thần kinh vận nhãn, hình ảnh học như MRI hoặc CT là bắt buộc để loại trừ các tổn thương thần kinh, đặc biệt ở bệnh nhân khởi phát cấp tính, dưới 40 tuổi hoặc có tiền sử chấn thương. MRI giúp đánh giá caliber của cơ chéo trên trong liệt cơ chéo trên bẩm sinh, nơi cơ thường rất mỏng.
Xử trí phẫu thuật và các lưu ý
Phẫu thuật lác không đồng hành đòi hỏi sự chính xác cao. Đối với lác liệt, mục tiêu là cung cấp lực vận động (abducting force) thông qua các thủ thuật chuyển vị cơ (transposition procedures). Các kỹ thuật như Nishida procedure hoặc chuyển vị cơ thẳng dọc (vertical muscle transposition) có thể cải thiện trường nhìn không song thị. Đối với lác hạn chế, ví dụ trong hội chứng Duane (Duane Retraction Syndrome - DRS), phẫu thuật chỉ cần thiết ở khoảng 10% các trường hợp. Các biến chứng như lác liên tiếp (consecutive strabismus) có thể xảy ra, đòi hỏi sự thận trọng trong việc lựa chọn liều lượng phẫu thuật.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lác không đồng hành | 31% |
| Phân loại lác không đồng hành | 70% lác liệt, 30% lác hạn chế |
| Ngưỡng phẫu thuật lác chéo trên | 15-20 prism diopters cho phẫu thuật 1 cơ |
| Tỷ lệ lác liên tiếp sau SRT | Khoảng 10% |
| Phẫu thuật hội chứng Duane | 10% trường hợp cần phẫu thuật |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa phẫu thuật dựa trên độ lác ở tư thế nguyên phát và kết quả của nghiệm pháp cưỡng bức (forced duction test). Một điểm hạn chế cần lưu ý là sự khác biệt về kỹ thuật giữa các phẫu thuật viên, do đó việc nắm vững các thông số kỹ thuật (ví dụ: khoảng cách từ rìa giác mạc) là yếu tố then chốt để tránh các biến chứng như lác liên tiếp hoặc thiếu hụt vận động.
- Luôn thực hiện nghiệm pháp cưỡng bức (forced duction test) để phân biệt lác liệt và lác hạn chế trước khi phẫu thuật.
- Cân nhắc hình ảnh học (MRI/CT) cho tất cả các trường hợp lác liệt mắc phải, đặc biệt ở bệnh nhân trẻ hoặc có dấu hiệu thần kinh.
- Trong lác chéo trên bẩm sinh, luôn kiểm tra khả năng lác hai mắt (bilateral involvement) trước khi lên kế hoạch phẫu thuật.
- Sử dụng các thủ thuật chuyển vị cơ (transposition) để cung cấp lực vận động trong các trường hợp liệt cơ thẳng ngoài.
- Theo dõi sát thị lực và nguy cơ nhược thị (amblyopia) ở trẻ em trong thời gian chờ đợi phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
AIOC2026, 2026, IC136 - Incomitant Strabismus: Diagnostic Precision and Surgical Nuance, aioseditorproceedings, Video ID: xrbHAEkY8LM.