Bài giảng tại AIOC 2026 (GP192) của Dr. Rashmin Gandhi trình bày phương pháp tư duy logic trong chẩn đoán và xử trí các bệnh lý liên quan đến phù gai thị (disc edema) và gai thị bạc màu (disc pallor). Việc phân biệt giữa phù gai thị thực sự và giả phù gai thị (pseudo-disc edema) là bước đầu tiên quan trọng, đòi hỏi sự kết hợp giữa thăm khám lâm sàng và các cận lâm sàng hỗ trợ.
Phân biệt phù gai thị và giả phù gai thị
Khi đối mặt với một bệnh nhân có gai thị trông có vẻ bất thường, bác sĩ cần đánh giá kỹ lưỡng các mạch máu trên bề mặt gai thị. Trong trường hợp giả phù gai thị do drusen, các mạch máu thường rõ nét, không bị che lấp bởi dịch. Ngược lại, phù gai thị thực sự (true disc edema) đặc trưng bởi sự tích tụ dịch làm mờ các mạch máu và tạo ra các đường vân (pattern lines) trên bề mặt gai thị. Các xét nghiệm chức năng thần kinh thị giác như phản xạ đồng tử, thị lực, thị trường và nhận biết màu sắc là những công cụ khách quan cần thiết. Đặc biệt, phản xạ đồng tử hướng tâm (RAPD - Relative Afferent Pupillary Defect) là dấu hiệu quan trọng nhất để xác định tổn thương thần kinh thị giác.
Vai trò của chẩn đoán hình ảnh
Siêu âm B-scan là công cụ hữu hiệu để xác định drusen thông qua hình ảnh tăng phản xạ (hyper-reflective) ngay cả khi giảm độ nhạy (gain). Trên A-scan, drusen biểu hiện bằng các gai nhọn (high spikes). Ngoài ra, chụp tự huỳnh quang (autofluorescence) hoặc OCT (Optical Coherence Tomography) có thể cho thấy hình ảnh gồ ghề (lumpy bumpy appearance) đặc trưng của drusen. Đối với các trường hợp nghi ngờ bệnh lý thần kinh thị giác, MRI não và hốc mắt với thuốc đối quang từ là chỉ định bắt buộc để loại trừ các nguyên nhân chèn ép hoặc viêm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Đối tượng nghiên cứu | Bệnh nhân nữ, 24-70 tuổi |
| Dấu hiệu lâm sàng chính | Phù gai thị, gai thị bạc màu, đau khi nhai |
| Xét nghiệm hỗ trợ | Siêu âm B-scan, A-scan, OCT, MRI |
| Dấu hiệu gợi ý tăng áp lực nội sọ | Transient visual obscuration (TVO) |
| Thời gian TVO do tăng áp lực nội sọ | Vài giây |
| Thời gian TVO do tắc mạch cảnh | Vài phút |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa TVO do tăng áp lực nội sọ và TVO do thiếu máu cục bộ (tắc mạch cảnh) dựa trên thời gian kéo dài của triệu chứng. Đây là một điểm then chốt trong thực hành lâm sàng để phân loại cấp cứu.
Tiếp cận bệnh lý thần kinh thị giác và tăng áp lực nội sọ
Đối với bệnh nhân nghi ngờ viêm thần kinh thị giác (optic neuritis), cần lưu ý rằng bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, đặc biệt liên quan đến các kháng thể như NMO và MOG. Bác sĩ nhãn khoa cần phối hợp chặt chẽ với bác sĩ thần kinh, cung cấp dữ liệu về thị lực, thị trường và màu sắc để hỗ trợ chẩn đoán sớm các bệnh lý hệ thống. Trong trường hợp nghi ngờ viêm động mạch tế bào khổng lồ (giant cell arteritis), cần thực hiện ngay các xét nghiệm ESR, CRP và tiểu cầu. Đây là tình trạng cấp cứu nhãn khoa có nguy cơ gây mù lòa nhanh chóng, đòi hỏi phải nhập viện và điều trị steroid liều cao ngay lập tức. Đối với tăng áp lực nội sọ vô căn (idiopathic intracranial hypertension), việc theo dõi độ dày lớp sợi thần kinh quanh gai thị (RNFL) và phức hợp tế bào hạch (GCC) qua OCT giúp đánh giá mức độ nghiêm trọng và đáp ứng điều trị.
- Luôn kiểm tra phản xạ đồng tử (RAPD) như một xét nghiệm khách quan đầu tay.
- Sử dụng siêu âm B-scan để xác định drusen khi nghi ngờ giả phù gai thị.
- Chỉ định MRI não và hốc mắt có cản quang cho mọi trường hợp nghi ngờ viêm thần kinh thị giác.
- Nhận diện triệu chứng đau khi nhai (jaw claudication) để chẩn đoán sớm viêm động mạch tế bào khổng lồ.
- Phân biệt TVO kéo dài vài giây (tăng áp lực nội sọ) với TVO kéo dài vài phút (tắc mạch cảnh).
Tài liệu tham khảo:
Dr. Rashmin Gandhi, 2026, Logical Approach to a Patient with Disc Edema and Pallor, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: rvawG2FC00A.