Chẩn đoán và xử trí nhiễm trùng hốc mắt: Từ viêm mô tế bào đến các bệnh lý giả u

Bs Ngô Hữu Thế
19.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, Dr. Tarjani Dave đã trình bày về các chiến lược quản lý nhiễm trùng hốc mắt (orbital infections), nhấn mạnh vào việc nhận diện các ca bệnh không điển hình và các biến chứng đe dọa thị lực. Việc phân biệt giữa viêm mô tế bào do vi khuẩn thông thường và các bệnh lý giả u (masquerades) là yếu tố then chốt để đưa ra phác đồ điều trị chính xác.

Tiếp cận viêm mô tế bào hốc mắt

Viêm mô tế bào hốc mắt điển hình thường xuất phát từ các xoang cạnh mũi, do đó hình ảnh học CT là lựa chọn hàng đầu để đánh giá tình trạng mờ xoang cùng bên. Các dấu hiệu cảnh báo (red flags) bao gồm: giảm thị lực, xuất hiện đồng tử phản xạ ánh sáng yếu (RAPD - Relative Afferent Pupillary Defect) và liệt vận nhãn (ophthalmoplegia) nặng. Trong trường hợp khó đánh giá thị lực, việc kiểm tra phản xạ đồng tử giúp ước tính tình trạng tổn thương thần kinh thị giác. Phác đồ điều trị kinh điển bao gồm kháng sinh phổ rộng đường tĩnh mạch (IV) trong 48 giờ, sau đó cân nhắc bổ sung steroid để giảm viêm và độc tố khi tình trạng nhiễm trùng đã ổn định.

Biến chứng và xử trí can thiệp

Đối với các trường hợp có áp xe hốc mắt (orbital abscess), kháng sinh đơn thuần thường không đạt hiệu quả do khả năng thâm nhập kém vào ổ áp xe được bao bọc. Tác giả khuyến cáo sử dụng kim 18 gauge kết hợp bơm tiêm 10 cc để dẫn lưu mủ, giúp rút ngắn thời gian hồi phục. Đặc biệt, cần chú ý các bóng khí trên phim chụp, dấu hiệu gợi ý nhiễm trùng kỵ khí hoặc nhiễm trùng hoại tử (necrotizing infection) do nấm. Hội chứng chèn ép khoang (compartment syndrome) hốc mắt, biểu hiện trên hình ảnh học với dấu hiệu "guitar pick" (tình trạng căng giãn các thừng cơ nhãn cầu), đòi hỏi can thiệp cấp cứu bằng mở rộng khe mi (cantholysis) và giải áp hốc mắt (orbital decompression).

Phổ vi sinh và chiến lược kháng sinh

Phổ vi sinh có sự khác biệt rõ rệt theo độ tuổi. Trẻ em thường gặp nhiễm trùng đơn khuẩn (strep, staph hoặc hemophilus), trong khi trẻ lớn và người trưởng thành thường là nhiễm trùng đa khuẩn (polymicrobial) kèm theo vi khuẩn kỵ khí. Chiến lược kháng sinh kinh nghiệm thường bắt đầu bằng Augmentin IV trong 48 giờ. Khi có kết quả vi sinh, phác đồ sẽ được điều chỉnh theo tác nhân cụ thể. Đối với huyết khối tĩnh mạch mắt trên (superior ophthalmic vein thrombosis), cần phối hợp kháng sinh mạnh, thuốc chống đông và hội chẩn chuyên khoa miễn dịch/thấp khớp.

Nhiễm trùng nấm và các bệnh lý giả u

Nhiễm trùng nấm như Mucor và Aspergillus là những thách thức lớn, đặc biệt ở bệnh nhân đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch. Mucor có đặc tính xâm lấn mạch máu (angioinvasion) nhanh chóng, tỷ lệ tử vong cao (50-60%), đòi hỏi chẩn đoán khẩn cấp và điều trị bằng Amphotericin B. Aspergillus tiến triển chậm hơn, thường biểu hiện viêm hạt (granulomatous inflammation) và đáp ứng với Voriconazole. Ngoài ra, cần cảnh giác với các bệnh lý giả u như Actinomycosis, bệnh lý tuyến giáp (thyroid eye disease), ung thư xoang hàm (CA maxilla) hoặc lymphoma, vốn có thể nhầm lẫn với nhiễm trùng hốc mắt. Sinh thiết là bắt buộc khi có nghi ngờ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tử vong Mucormycosis50 đến 60%
Thời gian dùng kháng sinh kinh nghiệm48 giờ
Dụng cụ dẫn lưu áp xeKim 18 gauge, bơm tiêm 10 cc
Phác đồ kháng sinh đầu tayAugmentin IV
Bình luận: Thông tin theo AIOS Editor Proceedings (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sinh thiết sớm trong các ca bệnh không đáp ứng điều trị hoặc có hình ảnh học nghi ngờ u. Hạn chế của bài giảng là không cung cấp liều lượng cụ thể cho từng nhóm tuổi, do đó bác sĩ cần tham khảo dược thư quốc gia.
  • Luôn kiểm tra phim chụp CT để tìm dấu hiệu bóng khí hoặc dấu hiệu "guitar pick" gợi ý chèn ép khoang.
  • Dẫn lưu mủ sớm đối với các ổ áp xe khu trú để tăng hiệu quả kháng sinh.
  • Cân nhắc sinh thiết sớm nếu chemosis không giảm sau 48 giờ điều trị kháng sinh.
  • Phân biệt nhanh giữa Mucor (xâm lấn mạch máu, cần Amphotericin B) và Aspergillus (viêm hạt, dùng Voriconazole).
  • Luôn loại trừ các bệnh lý ác tính hoặc bệnh lý hệ thống (lymphoma, bệnh tuyến giáp) trong các ca nhiễm trùng không điển hình.

Tài liệu tham khảo:

Tarjani Dave, 2026, Orbital infections Common and Uncommon, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: RKpIfxWmDWc.

Xem thêm