Mỗi năm trên thế giới có khoảng 2 triệu người bị mù lòa do các bệnh lý giác mạc, một tình trạng gây biến chứng nặng nề như sẹo, giảm thị lực, thủng giác mạc và viêm mủ nội nhãn. Hội thảo SANTEN năm 2025 đã cập nhật các chiến lược phân loại và điều trị nhiễm trùng giác mạc dựa trên bằng chứng lâm sàng và cận lâm sàng.
Dịch tễ học và tác nhân gây bệnh
Tại khu vực Châu Á, đặc biệt là Việt Nam, nấm chiếm ưu thế trong các tác nhân gây viêm loét giác mạc. Theo báo cáo của các tác giả tại Bệnh viện Trung ương, nấm chiếm gần 60% các trường hợp, tiếp theo là vi khuẩn và các tác nhân khác như HSV, Microsporidia. Tại khu vực miền Nam, cụ thể là Bệnh viện Mắt Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ nấm và vi khuẩn được ghi nhận khá tương đương nhau. Ngoài ra, các trường hợp đồng nhiễm (nấm-vi khuẩn, nấm-virus, vi khuẩn-virus) cũng được ghi nhận trên lâm sàng.
Phân biệt nấm và vi khuẩn trên lâm sàng
Trong giai đoạn đầu khi chưa có kết quả cận lâm sàng hoặc tại các cơ sở không có điều kiện xét nghiệm vi sinh, bác sĩ có thể áp dụng phát đồ đơn giản dựa trên hai đặc điểm: bờ loét và bề mặt. Nếu bờ loét có dạng lông vũ, bề mặt gồ và không có fibrin (tình trạng nhuyễn giác mạc), khả năng nhiễm nấm lên đến 89%. Ngược lại, nếu ổ sang thương có giới hạn rõ, bề mặt phẳng và có nhiều fibrin (nhầy), khả năng nhiễm nấm thấp hơn, khoảng 16%. Lưu đồ này được nhóm tác giả Thái Lan báo cáo năm 2015.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mù lòa do giác mạc mỗi năm | 2 triệu người |
| Tỷ lệ nấm gây viêm loét giác mạc (miền Bắc) | Gần 60% |
| Khả năng nhiễm nấm (bờ lông vũ, bề mặt gồ, không nhầy) | 89% |
| Khả năng nhiễm nấm (giới hạn rõ, bề mặt phẳng, nhầy) | 16% |
Bình luận: Việc phân biệt nấm và vi khuẩn dựa trên dấu hiệu lâm sàng là kỹ năng quan trọng trong điều kiện thiếu thốn xét nghiệm. Tuy nhiên, đây chỉ là gợi ý xác suất, không thay thế được chẩn đoán vi sinh. Hạn chế của phương pháp này là tính chủ quan của người khám.
Vai trò của cận lâm sàng
Cận lâm sàng đóng vai trò quan trọng để dự đoán chính xác tác nhân. Soi tươi tìm nấm có độ nhạy lên đến 81% (theo nghiên cứu của Trần Ngọc Huy và cộng sự). Nuôi cấy là tiêu chuẩn vàng nhưng thời gian chờ đợi lâu (2-21 ngày) và tỷ lệ dương tính chỉ khoảng 50%, đặc biệt thấp hơn ở bệnh nhân đã sử dụng kháng sinh trước đó. PCR (Polymerase Chain Reaction) có độ nhạy cao, đặc biệt là bộ PCR đa mồi (multiplex PCR) có thể phát hiện khoảng 70 tác nhân với độ nhạy 88%, tương ứng với nuôi cấy là 60%. PCR còn giúp phát hiện các trường hợp nuôi cấy âm tính với tỷ lệ dương tính dao động từ 21-56%.
Khuyến cáo điều trị
Đối với viêm giác mạc do vi khuẩn, nếu ổ thâm nhiễm nhỏ, nhiễm trong cộng đồng và nằm ở chu viên, có thể điều trị theo kinh nghiệm. Các trường hợp còn lại cần làm xét nghiệm vi sinh. Khuyến cáo đề nghị sử dụng kháng sinh nhỏ thay vì thuốc mỡ. Đối với Pseudomonas aeruginosa, trong 24-48 giờ đầu dù điều trị đúng vẫn có thể tăng tình trạng viêm, cần theo dõi thêm trước khi thay đổi điều trị. Đối với nấm, thuốc nhỏ đầu tay là Natamycin 5%. Nếu không đáp ứng, có thể chuyển qua Voriconazole 1% hoặc Amphotericin B 0,15% (first line cho Candida).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ nhạy soi tươi tìm nấm | 81% |
| Độ nhạy PCR đa mồi | 88% |
| Tỷ lệ dương tính nuôi cấy | 50% |
| Tỷ lệ đồng nhiễm nấm/vi khuẩn với Acanthamoeba | 33-89% |
Bình luận: Việc sử dụng kháng sinh phổ rộng ngay từ đầu là nguyên tắc quan trọng để tránh kháng thuốc. Tuy nhiên, cần lưu ý độc tính của thuốc trên bề mặt nhãn cầu.
- Ngưng kháng sinh 12-24 giờ trước khi lấy mẫu xét nghiệm vi sinh để tăng tỷ lệ dương tính.
- Không băng mắt trong các trường hợp viêm giác mạc do vi khuẩn.
- Sử dụng kháng sinh phòng ngừa khi có trầy biểu mô giác mạc.
- Cân nhắc sử dụng thuốc kháng nấm đường uống trong các trường hợp nặng, ổ loét sâu hoặc lan đến rìa.
- Theo dõi sát diễn tiến lâm sàng sau 48 giờ để đánh giá đáp ứng điều trị.
Tài liệu tham khảo:
Phan Đỗ Trọng, 2025, Chiến lược phân loại và điều trị nhiễm trùng trên lâm sàng, Hội Thảo SANTEN, Video ID: wHegiip19oo