Bài giảng từ kênh Eye Care With Dr. Babita (2022) về chủ đề giải phẫu và sinh lý vận động nhãn cầu cung cấp cái nhìn chi tiết về 6 cơ vận nhãn (extraocular muscles) và cơ chế tác động của chúng. Mỗi mắt có 7 cơ, bao gồm 4 cơ trực (recti), 2 cơ chéo (oblique) và cơ nâng mi trên (levator palpebrae superioris), tuy nhiên bài giảng tập trung vào 4 cơ trực và 2 cơ chéo chịu trách nhiệm cho các cử động nhãn cầu.
Uniocular eye movements
Các cử động đơn nhãn (uniocular eye movements) hay còn gọi là ductions bao gồm 6 loại: adduction (xoay vào trong), abduction (xoay ra ngoài), elevation (đưa lên), depression (đưa xuống), intorsion (xoay trong) và extorsion (xoay ngoài). Các cử động này được thực hiện dựa trên sự co của một hoặc nhiều cơ vận nhãn, phụ thuộc vào vị trí bám của cơ trên nhãn cầu và các mặt phẳng tưởng tượng (dọc, ngang, vành). Tác động của cơ thay đổi tùy theo vị trí bám so với đường xích đạo (equator) của nhãn cầu, vốn nằm cách rìa giác mạc (limbus) khoảng 13-14mm.
Vị trí bám của các cơ vận nhãn
Vị trí bám của các cơ so với rìa giác mạc là yếu tố quyết định hành động chính của chúng. Các cơ trực bám phía trước đường xích đạo, trong khi các cơ chéo bám phía sau đường xích đạo. Sự khác biệt về vị trí bám này giải thích tại sao hành động của chúng lại khác nhau rõ rệt.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Khoảng cách bám cơ trực trong (medial rectus) | 5.5mm từ limbus |
| Khoảng cách bám cơ trực dưới (inferior rectus) | 6.5mm từ limbus |
| Khoảng cách bám cơ trực ngoài (lateral rectus) | 6.9mm từ limbus |
| Khoảng cách bám cơ trực trên (superior rectus) | 7.7mm từ limbus |
| Vị trí bám cơ chéo trên (superior oblique) | 5mm sau đầu thái dương của cơ trực trên |
| Vị trí bám cơ chéo dưới (inferior oblique) | 9-10mm sau cơ trực ngoài |
Cơ chế hoạt động của các cơ trực và cơ chéo
Các cơ trực trên, trực dưới và hai cơ chéo được gọi là các cơ xoay-đứng (cyclo-vertical muscles) vì chúng tạo ra cả cử động xoay và cử động đứng. Trục cơ (muscle axis) của các cơ này tạo một góc khoảng 23 độ với trục thị giác (visual axis). Đối với cơ chéo trên, dù nguyên ủy giải phẫu ở đỉnh hốc mắt, nhưng nguyên ủy chức năng được coi là ròng rọc (trochlea) ở phía trước, tạo góc 51 độ với trục thị giác. Hành động của cơ thay đổi theo vị trí nhìn (position of gaze). Ví dụ, cơ trực trên có hành động chính là elevation khi mắt ở vị trí nguyên phát, nhưng hành động này thay đổi khi mắt ở vị trí adduction hoặc abduction.
Bình luận: Thông tin theo Eye Care With Dr. Babita (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự khác biệt giữa hành động giải phẫu (anatomical action) và trường hành động (field of action). Việc hiểu rõ cơ chế này là nền tảng để chẩn đoán liệt cơ vận nhãn. Cần lưu ý rằng các con số về khoảng cách bám cơ là giá trị trung bình, trên lâm sàng có thể có biến thiên cá thể.
Ứng dụng lâm sàng và sơ đồ H
Sơ đồ H (H-diagram) không mô tả hành động của cơ tại vị trí nguyên phát mà mô tả trường hành động, nơi hành động của một cơ cụ thể có thể được cô lập và kiểm tra. Ví dụ, để kiểm tra chức năng cơ trực trên, cần đưa mắt vào vị trí abduction. Thủ thuật Harada Ito được nhắc đến như một phương pháp phẫu thuật chia gân cơ chéo trên để điều chỉnh extorsion trong liệt cơ chéo trên mà không gây ảnh hưởng đến sự thẳng hàng theo chiều đứng.
- Kiểm tra chức năng cơ vận nhãn cần thực hiện tại các vị trí nhìn cardinal (cardinal positions of gaze).
- Hiểu rõ sự khác biệt giữa hành động giải phẫu và trường hành động để tránh sai sót trong chẩn đoán lác.
- Sử dụng các test như double Maddox rod để đánh giá chính xác độ xoay (torsion).
- Phẫu thuật Harada Ito là lựa chọn cho các trường hợp liệt cơ chéo trên có triệu chứng xoay ngoài đáng kể.
- Luôn kiểm tra sự phối hợp của hai mắt trong các vị trí nhìn để xác định cơ bị liệt.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Babita, 2022, Actions of Extraocular Muscles (Lecture) | Squint Simplified For Medical Students, Eye Care With Dr. Babita, Video ID: 6ucLIsP9HUI.