Corticosteroids trong Nhãn khoa: Cơ chế, Ứng dụng lâm sàng và Quản lý biến chứng

Bs Ngô Hữu Thế
13.10.26
Last Updated

Bài giảng số 627 của iFocus Online năm 2026 trình bày về việc sử dụng corticosteroids trong nhãn khoa, một nhóm thuốc thiết yếu nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Corticosteroids là các phân tử 21 carbon có tác dụng kháng viêm mạnh mẽ thông qua việc ức chế sản xuất các chất trung gian gây viêm như cytokines và chemokines, đồng thời ức chế sự hoạt hóa và tăng sinh của tế bào miễn dịch.

Cơ chế tác dụng

Corticosteroids tác động thông qua hai cơ chế chính: cơ chế bộ gen (genomic) và cơ chế không bộ gen (non-genomic). Trong cơ chế bộ gen, thuốc khuếch tán vào tế bào, gắn với thụ thể glucocorticoid (GR) trong bào tương, phức hợp này chuyển vào nhân để thay đổi phiên mã gen, dẫn đến tăng sản xuất các protein kháng viêm như lipoprotein-1 và interleukin-10, đồng thời giảm các con đường phiên mã tiền viêm như NF-kappa B và AP-1. Cơ chế không bộ gen bao gồm ức chế phospholipase A2, ổn định màng lysosome, màng tế bào mast và màng tế bào ưa kiềm, từ đó giảm tính thấm mao mạch và ức chế tổng hợp prostaglandin.

Phân loại và Đường dùng

Việc lựa chọn loại steroid và đường dùng phụ thuộc vào tuổi bệnh nhân, tình trạng miễn dịch, mức độ nghiêm trọng và vị trí viêm. Các đường dùng bao gồm: tại chỗ (nhỏ mắt, mỡ), toàn thân (uống, tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp), quanh nhãn cầu (tiêm dưới kết mạc, tiêm cạnh nhãn cầu, tiêm sau vách Tenon) và trong nhãn cầu (tiêm nội nhãn, cấy ghép nội nhãn). Các thuốc thường được phân loại theo thời gian tác dụng: trung gian (ví dụ: prednisolone, thời gian bán thải 18-36 giờ) và tác dụng kéo dài (ví dụ: dexamethasone, betamethasone, thời gian bán thải 36-54 giờ).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian bán thải (tác dụng trung gian)18 đến 36 giờ
Thời gian bán thải (tác dụng kéo dài)36 đến 54 giờ
Tỷ lệ tăng nhãn áp (prednisolone acetate)15 đến 30%
Tỷ lệ tăng nhãn áp (duropregnate)30 đến 50%
Liều methylprednisolone pulse therapy1 g/ngày trong 3 ngày

Quản lý biến chứng và Cảnh báo

Sử dụng corticosteroids kéo dài có thể dẫn đến tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể, nhiễm trùng thứ phát và chậm lành vết thương. Đặc biệt, cần thận trọng khi sử dụng cho bệnh nhân tiểu đường, cao huyết áp, loét dạ dày, loãng xương hoặc có tiền sử tâm thần. Đối với trẻ em, cần lưu ý nguy cơ chậm phát triển và các tác dụng phụ toàn thân khác. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tuân thủ nguyên tắc "Use NF, soon enough NF, taper and discontinue" (sử dụng khi cần, đủ sớm, giảm liều và ngừng thuốc). Việc giáo dục bệnh nhân về nguy cơ tự ý sử dụng thuốc là bắt buộc để tránh các biến chứng nghiêm trọng như teo thần kinh thị giác.

Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt giữa tăng nhãn áp do steroid và tăng nhãn áp do viêm (uveitic glaucoma). Một dấu hiệu lâm sàng quan trọng là khi tình trạng viêm (tế bào, flare) đang giảm nhưng nhãn áp vẫn tăng, cần nghi ngờ phản ứng với steroid. Việc dán nhãn "steroid responder" lên hồ sơ bệnh án là một kinh nghiệm lâm sàng thực tế rất giá trị để tránh việc kê đơn steroid không kiểm soát bởi các bác sĩ khác.
  • Luôn kiểm tra nhãn áp và tình trạng thủy tinh thể trước và trong quá trình điều trị bằng steroid.
  • Luôn giảm liều (tapering) từ từ, không ngừng thuốc đột ngột để tránh suy thượng thận.
  • Cân nhắc sử dụng các thuốc thay thế (như thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc kháng viêm không steroid) nếu cần điều trị kéo dài trên 2 tháng.
  • Giáo dục bệnh nhân về nguy cơ của việc tự ý sử dụng thuốc nhỏ mắt chứa steroid.
  • Luôn loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng trước khi bắt đầu liệu pháp steroid.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Padmamalini Mahendradas, 2026, Corticosteroids in Ophthalmology, iFocus Online, Video ID: LO9UeYCtTCs

Xem thêm