Hội thảo Glaucoma Fast Track 2025 (tổ chức năm 2026) đã tập trung thảo luận về vai trò của di truyền học trong việc hiểu cơ chế bệnh sinh và phát triển các liệu pháp điều trị mới cho bệnh Glaucoma. Các chuyên gia nhấn mạnh sự khác biệt giữa các dạng Glaucoma khởi phát sớm (thường do đột biến đơn gen) và Glaucoma khởi phát ở người trưởng thành (di truyền phức tạp, liên quan đến nhiều biến thể DNA phổ biến).
Di truyền học trong Glaucoma
Glaucoma là một trong những rối loạn di truyền cao nhất ở người. Các dạng Glaucoma khởi phát sớm như Glaucoma bẩm sinh, Glaucoma góc mở thiếu niên và các hội chứng loạn sản đoạn trước thường tuân theo quy luật di truyền Mendelian (trội hoặc lặn trên nhiễm sắc thể thường). Những bệnh này chủ yếu do đột biến đơn gen với hiệu ứng lớn. Ngược lại, Glaucoma khởi phát ở người trưởng thành có tính di truyền phức tạp, liên quan đến các biến thể DNA phổ biến với hiệu ứng nhỏ, nhưng khi tích lũy đủ số lượng biến thể nguy cơ, bệnh nhân có thể đạt ngưỡng phát bệnh.
Ứng dụng của GWAS và Polygenic Risk Score
Các nghiên cứu liên kết toàn bộ hệ gen (Genome-wide association studies - GWAS) đã thành công trong việc xác định nhiều locus di truyền liên quan đến Glaucoma góc mở nguyên phát (Primary Open Angle Glaucoma - POG). Việc sử dụng phương pháp MTAG (Multi-Trait Analysis of GWAS) đã giúp tăng số lượng locus xác định được. Điểm nguy cơ đa gen (Polygenic Risk Score - PRS) hiện là công cụ quan trọng để phân tầng nguy cơ. Bệnh nhân có PRS cao thường có bệnh cảnh lâm sàng nặng hơn, chẩn đoán sớm hơn 5-10 năm, nhãn áp (IOP) cao hơn, lớp sợi thần kinh võng mạc mỏng hơn và nguy cơ tiến triển cao hơn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Số gen liên quan Glaucoma khởi phát sớm | 12 gen |
| Số locus POG (GWAS) | 127 locus |
| Số locus POG (MTAG) | 312 locus |
| Số locus Glaucoma góc đóng | 8 locus |
| Số locus Glaucoma bong bao | 7 locus |
| Tỷ lệ chẩn đoán qua xét nghiệm gen | 20% |
Bình luận: Thông tin theo BrightFocus Foundation, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng PRS trong thực hành lâm sàng vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu và chưa thay thế được các phương pháp chẩn đoán truyền thống. Cần lưu ý rằng các nghiên cứu GWAS chủ yếu trên quần thể người gốc Âu, do đó tính ứng dụng trên các quần thể khác cần được kiểm chứng thêm.
Thách thức và cơ hội trong liệu pháp gen
Liệu pháp gen (Gene therapy) đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm tính biến thiên của bệnh và sự chậm tiến triển của Glaucoma, gây khó khăn cho việc đánh giá hiệu quả điều trị. Các nghiên cứu hiện nay không chỉ tập trung vào việc thay thế gen mà còn hướng tới việc tăng cường các con đường bảo vệ thần kinh (neuroprotection). Ví dụ, việc tăng cường con đường sirtuin đã cho thấy khả năng bảo tồn tế bào hạch võng mạc trong các mô hình thoái hóa thần kinh. Ngoài ra, việc sử dụng các promoter cảm biến bệnh (disease-sensing promoters) giúp kiểm soát biểu hiện gen đặc hiệu theo trạng thái bệnh lý là một hướng đi đầy hứa hẹn.
- Tích hợp dữ liệu di truyền với các đặc điểm lâm sàng và hình ảnh học để cải thiện độ chính xác của PRS.
- Không nên chỉ dựa vào mô hình nhãn áp (IOP) để đánh giá hiệu quả điều trị trong các nghiên cứu tiền lâm sàng.
- Cần chú trọng đến phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với các vector virus trong liệu pháp gen.
- Mở rộng nghiên cứu trên các quần thể đa dạng về sắc tộc để tìm kiếm các gen mới chưa được phát hiện.
Tài liệu tham khảo:
BrightFocus Foundation, 2026, Glaucoma Fast Track 2025 Session 4: Genetics and Future Therapies, Video ID: tZBU6bQHwgU.