Giải phẫu nhãn cầu: Cấu trúc và ứng dụng lâm sàng của củng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
25.10.26
Last Updated

Bài giảng Anatomy of the Sclera (2026) thuộc chuỗi series iFocus Online cung cấp cái nhìn tổng quan về giải phẫu củng mạc (sclera) và các ứng dụng lâm sàng quan trọng trong nhãn khoa. Củng mạc là cấu trúc collagen bao phủ khoảng 90% diện tích nhãn cầu, đóng vai trò là hàng rào bảo vệ và duy trì hình dạng cũng như tính toàn vẹn của nhãn cầu.

Đặc điểm giải phẫu và độ dày củng mạc

Củng mạc có nguồn gốc từ cả trung bì (mesoderm) và mào thần kinh (neural crest), bắt đầu từ vùng rìa (limbus) và kéo dài đến tận thần kinh thị giác. Độ dày của củng mạc không đồng nhất: mỏng nhất tại vị trí bám của các cơ vận nhãn (khoảng 0,3 mm), điều này đòi hỏi phẫu thuật viên cần đặc biệt cẩn trọng khi thực hiện các thủ thuật tại vùng này. Tại vùng rìa, độ dày khoảng 0,8 mm, trong khi tại vùng xích đạo, độ dày dao động từ 0,4 mm đến 0,6 mm. Củng mạc có xu hướng dày hơn ở nam giới và tăng độ cứng theo tuổi do sự lắng đọng vật chất. Ngược lại, ở bệnh nhân cận thị nặng (high myops), củng mạc thường rất mỏng.

Cấu trúc mô học và các thuật ngữ liên quan

Củng mạc là cấu trúc collagenous (collagenous structure) với các sợi collagen được sắp xếp theo kiểu đan xen (crisscross pattern) và song song, giúp tăng cường độ bền kéo (tensile strength) nhưng làm giảm độ trong suốt. Các thuật ngữ giải phẫu quan trọng bao gồm: rãnh củng mạc (scleral sulcus) - nơi củng mạc tiếp giáp với giác mạc; cựa củng mạc (scleral spur) - cấu trúc nhô ra có thể quan sát qua soi góc (gonioscopy); và lá sàng (lamina cribrosa) - vùng có các lỗ để sợi thần kinh thị giác đi qua. Ngoài ra, các lỗ thông (apertures) trên củng mạc cho phép các mạch máu và thần kinh đi qua, bao gồm các lỗ sau (posterior apertures) quanh thần kinh thị giác, lỗ giữa (middle apertures) quanh xích đạo cho tĩnh mạch xoáy (vortex veins), và lỗ trước (anterior apertures) cách rìa 3-4 mm cho các tĩnh mạch mi trước.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày tại vị trí bám cơ0,3 mm
Độ dày tại vùng rìa0,8 mm
Độ dày tại vùng xích đạo0,4 - 0,6 mm
Thành phần collagen chínhType I (chiếm 90%)

Ứng dụng lâm sàng của bao Tenon và các lớp củng mạc

Bao Tenon (Tenon's capsule) là một lớp mô xơ mạch (fibrovascular collagenous tissue) mỏng, gần như vô bào hoặc giảm tế bào, bao quanh nhãn cầu. Trong phẫu thuật, bao Tenon có thể gây cản trở do tính đàn hồi cao. Việc bóc tách bao Tenon khỏi kết mạc là cần thiết trong phẫu thuật SICS (Small Incision Cataract Surgery). Trong phẫu thuật rò (filtrating surgery), việc để lại quá nhiều bao Tenon có thể dẫn đến tăng sinh xơ và thất bại của bọng lọc, do đó Mitomycin C (MMC) thường được sử dụng để ức chế sự tăng sinh này. Episclera là lớp giàu mạch máu nằm dưới bao Tenon, chứa hai đám rối mạch máu: nông và sâu. Sự phân biệt giữa viêm thượng củng mạc (episcleritis) và viêm củng mạc (scleritis) dựa trên sự di động của mạch máu và mức độ đau của bệnh nhân.

Bình luận: Thông tin theo [iFocus Online, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng Phenylephrine để phân biệt viêm thượng củng mạc (mạch máu nông di động, blanched) và viêm củng mạc (mạch máu sâu, không di động, đau dữ dội). Cần lưu ý rằng việc sử dụng các thuật ngữ như "scleral patch graft" là rất hiếm trong thực hành lâm sàng hiện nay.
  • Luôn kiểm tra độ dày củng mạc ở bệnh nhân cận thị nặng trước khi thực hiện các thủ thuật rạch củng mạc.
  • Sử dụng Phenylephrine để hỗ trợ chẩn đoán phân biệt viêm thượng củng mạc và viêm củng mạc tại phòng khám.
  • Trong phẫu thuật rò, việc sử dụng MMC là cần thiết để ức chế tăng sinh bao Tenon và duy trì bọng lọc.
  • Đối với viêm củng mạc, cần điều tra các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn do sự tương đồng về nguồn gốc mô học giữa củng mạc và các mô khớp/sụn.
  • Siêu âm B-scan là công cụ quan trọng để phát hiện dịch trong khoang dưới Tenon (subtenon space) trong chẩn đoán viêm củng mạc sau.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Somasheila Murthy, 2026, Anatomy of the Sclera, iFocus Online, Video ID: xgaWOr0L3lA.

Xem thêm