Giải phẫu phẫu thuật hệ thống lệ đạo trong DCR: Hướng dẫn cho phẫu thuật viên

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC2026 (IC238) của Dr. Jayashree Baruah cung cấp cái nhìn tổng quan về giải phẫu hệ thống lệ đạo, tập trung vào các mốc quan trọng để thực hiện phẫu thuật nối thông túi lệ mũi (Dacryocystorhinostomy - DCR) an toàn và hiệu quả. Việc nắm vững giải phẫu không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ chảy máu mà còn rút ngắn thời gian phẫu thuật, vốn thường kéo dài hơn so với các phẫu thuật nhãn khoa khác như phẫu thuật đục thủy tinh thể.

Cấu trúc giải phẫu và các mốc quan trọng

Hệ thống lệ đạo bắt đầu từ điểm lệ (punctum), tiếp nối bởi tiểu quản lệ (canaliculus), túi lệ và ống lệ mũi (nasolacrimal duct - NLD). Trong điều kiện giải phẫu bình thường, ống lệ mũi đổ vào ngách mũi dưới, tuy nhiên trong phẫu thuật DCR, phẫu thuật viên tạo lỗ mở tại ngách mũi giữa. Các cấu trúc cần lưu ý trong quá trình bóc tách bao gồm da, cơ vòng mi (orbicularis), dây chằng mi trong (Medial Palpebral Ligament - MPL), màng xương, xương và niêm mạc mũi. Việc bóc tách cơ vòng mi cần thực hiện cẩn thận để duy trì chức năng bơm lệ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Chiều dài túi lệ12 đến 15 mm
Chiều dài tiểu quản lệ8 đến 10 mm
Giới hạn thăm dò lệ đạoTối đa 4 cm
Vị trí tĩnh mạch góc (angular vein)5 đến 7 mm từ góc trong
Vị trí điểm lệ dưới0.5 mm phía ngoài điểm lệ trên

Kỹ thuật và các lưu ý lâm sàng

Trong quá trình thăm dò, phẫu thuật viên nên đánh dấu probe ở khoảng cách 4 cm để tránh tổn thương. Khi thực hiện nhét gạc mũi, hướng của kẹp cần đi theo hướng trên, sau và hơi dưới để tránh đâm vào nền sọ (xương sàng) hoặc đi quá sâu vào vùng hầu họng. Dây chằng mi trong (MPL) được xác định là cấu trúc quan trọng nhất, là mốc để xác định vị trí túi lệ, hướng kẹp nhét gạc và vị trí gây tê phong bế thần kinh. Ngoài ra, cần lưu ý sutura notha, một rãnh nhỏ phía trước mào lệ trước, nơi chứa các nhánh của động mạch dưới ổ mắt, có thể gây chảy máu nếu không chú ý.

Phôi thai học và các bất thường liên quan

Sự phát triển của hệ thống lệ đạo bắt đầu từ ngày thứ 32 của thai kỳ. Quá trình kênh hóa (canalization) bắt đầu từ tháng thứ 4. Màng Hessner thường không thủng ở khoảng 70% trẻ sơ sinh nhưng thường tự mở trong tháng đầu đời. Việc hiểu rõ quá trình này giúp phẫu thuật viên dự đoán các bất thường bẩm sinh có thể gây khó khăn trong quá trình phẫu thuật.

Kỹ thuật gây tê và osteotomy

Các dây thần kinh cần phong bế bao gồm thần kinh dưới ròng rọc (infratrochlear nerve), thần kinh sàng và thần kinh dưới ổ mắt. Việc thực hiện osteotomy cần giới hạn từ MPL ở phía trên đến chỗ nối túi lệ và NLD ở phía dưới. Không được vượt quá mào lệ sau vì nguy cơ tổn thương xoang hàm và nền sọ. Vị trí rạch da tối ưu là trên mào lệ trước để tránh tĩnh mạch góc.

Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các mốc giải phẫu được tác giả nhấn mạnh là chìa khóa để tránh các biến chứng nghiêm trọng như tổn thương màng cứng hoặc chảy máu không kiểm soát. Cần lưu ý rằng việc xác định chính xác mào lệ trước và sau là kỹ năng cốt lõi trong phẫu thuật DCR ngoài (external DCR).
  • Luôn đánh dấu probe ở mức 4 cm trước khi thăm dò lệ đạo.
  • Rạch da tại vị trí mào lệ trước để tránh tổn thương tĩnh mạch góc.
  • Giới hạn osteotomy từ MPL đến chỗ nối túi lệ - NLD, không vượt quá mào lệ sau.
  • Sử dụng các mốc giải phẫu như MPL để định hướng gây tê và bóc tách.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Jayashree Baruah, 2026, AIOC2026 IC238 Punctum to Nld Clarity of Surgical Anatomy, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 4-XYTNQlceA.

Xem thêm