Bài giảng tại sự kiện AIOC2026 (năm 2026) của Dr. Amol Nagvekar đã trình bày về vai trò của hóa trị nội động mạch (Intra-arterial chemotherapy - IAC) trong quản lý u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma). Đây là một kỹ thuật can thiệp chính xác nhằm tối đa hóa liều thuốc tiêu diệt khối u (tumoricidal dose) đồng thời giảm thiểu phơi nhiễm toàn thân, từ đó cải thiện đáng kể tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu (globe salvage rates).
Tổng quan về các phương pháp điều trị
Trong lịch sử, enucleation (khoét bỏ nhãn cầu) là phương pháp điều trị duy nhất với tỷ lệ sống sót cao. Tuy nhiên, sự phát triển của các kỹ thuật mới đã chuyển dịch mục tiêu từ sống sót sang bảo tồn nhãn cầu. Các phương pháp bao gồm xạ trị ngoài (external beam radiotherapy), hóa trị toàn thân (systemic IV chemotherapy) và hiện nay là IAC hoặc truyền hóa chất động mạch mắt (ophthalmic artery chemoinfusion). Đối với u nguyên bào võng mạc, cách tiếp cận đa phương thức (multimodal approach) luôn được khuyến cáo. Các liệu pháp khu trú như nhiệt trị xuyên đồng tử (transpupillary thermotherapy), áp lạnh (cryotherapy), quang đông laser (laser photocoagulation) hoặc tiêm nội nhãn (intravitreous injections) phù hợp cho các tổn thương nhỏ, khu trú, xa hoàng điểm và ít tác dụng phụ. Hóa trị toàn thân là lựa chọn cho u mức độ thấp nhưng kém hiệu quả với các tế bào gieo rắc (seeds). Xạ trị hoặc phẫu thuật triệt để được ưu tiên cho bệnh lý khối lớn hoặc xâm lấn hốc mắt, dù tiềm ẩn nguy cơ ung thư thứ phát.
Chỉ định và chống chỉ định của IAC
Theo hướng dẫn của ICMR, IAC có thể được chỉ định cho u nguyên bào võng mạc đơn phương nhóm B, C, D. Đối với nhóm D, cả IAC và hóa trị tĩnh mạch có thể được sử dụng tùy thuộc vào sự sẵn có và nguyện vọng của gia đình bệnh nhân. Trong trường hợp u hai bên, nếu bệnh tiến triển, hóa trị tĩnh mạch theo sau bởi enucleation có thể thực hiện cho mắt xấu hơn và IAC cho mắt tốt hơn. Tandem IAC (truyền đồng thời hai bên) cũng được khuyến cáo cho u hai bên nhóm B và C. Chống chỉ định của IAC bao gồm: mắt có tân mạch (new vascular glaucoma), xuất huyết tiền phòng (hyphema), xuất huyết dịch kính (vitreous hemorrhage), viêm mô tế bào (cellulitis), u xâm lấn thần kinh thị hoặc củng mạc, u ngoài nhãn cầu/hốc mắt/di căn, u không đáp ứng với liệu pháp khu trú, bệnh nhân dưới 3 tháng tuổi hoặc cân nặng dưới 3 kg.
Phác đồ thuốc và kỹ thuật thực hiện
Các thuốc thường dùng bao gồm melphalan, carboplatin và topotecan. Melphalan là tác nhân đơn trị liệu hiệu quả nhất. Đối với liệu pháp hai thuốc, melphalan kết hợp topotecan (có tác dụng hiệp đồng). Liệu pháp ba thuốc (melphalan, topotecan, carboplatin) thường dùng cho các trường hợp tái phát hoặc tandem IAC. Kỹ thuật trước đây sử dụng bóng chèn (balloon) ở động mạch cảnh trong đoạn xa để chuyển hướng dòng chảy vào động mạch mắt trong ít nhất 4 phút. Hiện nay, với sự tiến bộ của các ống thông (catheters) đường kính nhỏ, bác sĩ có thể thực hiện truyền trực tiếp vào động mạch mắt.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu (2011) | 59% |
| Tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu (nghiên cứu hiện tại) | 90.1% |
| Tỷ lệ tái phát | 31% |
| Tỷ lệ phù mi/quanh hốc mắt | 24.6% |
| Tỷ lệ biến chứng võng mạc | 25% |
| Tỷ lệ biến chứng hắc mạc | 37.5% |
| Tỷ lệ xuất huyết dịch kính | 8.8% |
| Tỷ lệ teo nhãn cầu | 66% |
Biến chứng và kết quả lâm sàng
Các biến chứng sau IAC bao gồm độc tính tại chỗ hoặc ngoài nhãn cầu như phù quanh hốc mắt hoặc phù mi, ptosis (sụp mi), madarosis (rụng lông mi) và phù trán. Các rủi ro toàn thân bao gồm nhịp chậm thoáng qua, hạ huyết áp trong quá trình truyền melphalan, sốt, co thắt phế quản và giảm bạch cầu trung tính. Một nghiên cứu hồi cứu trên 109 trẻ (132 mắt) với 418 phiên điều trị cho thấy tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu đạt khoảng 90%, trong đó 119/132 mắt được hạ bậc điều trị hoặc khỏi bệnh. Tỷ lệ tái phát ghi nhận khoảng 31%.
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự chuyển dịch từ điều trị cứu vãn sang điều trị ưu tiên bảo tồn nhãn cầu. Cần lưu ý rằng tỷ lệ teo nhãn cầu 66% là một con số đáng kể, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích bảo tồn và chất lượng nhãn cầu sau điều trị.
- Ưu tiên sử dụng IAC như liệu pháp đầu tay cho u nguyên bào võng mạc nhóm B, C, D để tránh phơi nhiễm hóa chất toàn thân.
- Sử dụng phác đồ ba thuốc (melphalan, topotecan, carboplatin) cho các trường hợp tái phát hoặc u hai bên.
- Theo dõi sát các biến chứng tại chỗ như phù mi, sụp mi và các biến chứng võng mạc/hắc mạc sau can thiệp.
- Cân nhắc kỹ chống chỉ định về cân nặng (<3kg) và tuổi (<3 tháng) trước khi chỉ định thủ thuật.
Tài liệu tham khảo:
Amol Nagvekar, 2026, Problems with and benefits of IAC real time Scenario in LMIC, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 1nOYCBN_9Vk.