Hội thảo AIOC 2026 (IC491) cung cấp hướng dẫn thực hành về đánh giá và xử trí lác (strabismus) cho bác sĩ nhãn khoa tổng quát và bác sĩ sau đại học. Việc đánh giá hệ thống là chìa khóa để chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị hiệu quả, giúp giải quyết các mảnh ghép phức tạp trong bệnh cảnh lác.
Công cụ và quy trình đánh giá
Để bắt đầu đánh giá, bác sĩ cần chuẩn bị các công cụ hỗ trợ như đồ chơi có màu sắc, âm thanh, hình ảnh sinh động, lăng kính rời (loose prisms) hoặc thanh lăng kính (prism bar) cùng mục tiêu nhìn gần. Bệnh sử là bước đầu tiên, đặc biệt cần xác định tuổi khởi phát (thông qua lời kể hoặc album ảnh gia đình), tính chất (từng lúc hay hằng định), tiền sử sinh non, nhẹ cân, chậm phát triển thần kinh, tiền sử đeo kính, phẫu thuật hoặc chấn thương mắt. Tiền sử gia đình về lác hoặc cận thị nặng cũng cần được khai thác kỹ.
Đánh giá cảm giác và vận nhãn
Đánh giá cảm giác nên thực hiện trước khi phân ly hai mắt để kiểm tra thị lực. Sử dụng các bảng như TNO, Titmus để kiểm tra thị giác nổi (stereopsis) và binocularity (thị giác hai mắt). Các test phân ly như test Worth 4-dot giúp xác định ức chế (suppression), song thị (diplopia) hoặc tương ứng võng mạc bất thường (anomalous retinal correspondence). Quan sát tư thế đầu bất thường, bất đối xứng ổ mắt hoặc nếp gấp mi (epicanthal folds) giúp loại trừ lác giả (pseudo-strabismus). Kiểm tra kiểu cố định (fixation pattern) bằng đèn soi để đánh giá độ ổn định và trung tâm của phản xạ ánh sáng giác mạc.
Đo lường độ lác và các test chuyên biệt
Test Hirschberg sử dụng phản xạ ánh sáng giác mạc, với 1 mm di lệch tương ứng khoảng 15 prism diopters (PD). Test che mắt (cover test) và che mắt luân phiên (alternate cover test) giúp xác định lác ẩn (latent strabismus) và tổng độ lác. Đối với bệnh nhân không hợp tác, có thể dùng test lăng kính che mắt (prism cover test) để trung hòa phản xạ ánh sáng. Cần đo độ lác ở cả vị trí nhìn xa và nhìn gần bằng mục tiêu điều tiết. Các test chuyên biệt như diplopia charting, double Maddox rod test (đánh giá xoay - torsion), test lực cơ (forced duction test) và test tạo lực (force generation test) hỗ trợ chẩn đoán lác liệt hoặc lác hạn chế.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tương quan 1mm Hirschberg | 15 prism diopters |
| Độ lác bệnh nhân ví dụ | 65 prism diopters (exotropia) |
| Khoảng cách đo near | 33 cm |
| Ngưỡng lệch độ lác | 10 prism diopters (để phân loại AC/A ratio) |
| Độ lác mục tiêu sau phẫu thuật | < 8 prism diopters |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đo lường độ lác ở nhiều vị trí và nhiều thời điểm để đảm bảo tính chính xác trước khi phẫu thuật. Việc sử dụng lăng kính cần tuân thủ nguyên tắc đặt đỉnh lăng kính về phía hướng lệch của mắt.
Quản lý khúc xạ và phẫu thuật
Khúc xạ liệt điều tiết (cycloplegic refraction) là bắt buộc. Sử dụng thuốc nhỏ mắt (HT drops/homatropine) cho trẻ dưới 5 tuổi và cyclopentolate cho trẻ trên 5 tuổi. Cần thận trọng với tác dụng phụ gây ảo giác (hallucinosis) của cyclopentolate. Phẫu thuật được chỉ định khi có sự kiểm soát kém, thị giác nổi giảm hoặc độ lác tiến triển. Phẫu thuật lác là phẫu thuật điều chỉnh cơ học, mục tiêu là khôi phục sự cân bằng (equilibrium) và bảo tồn thị giác hai mắt. Các kỹ thuật bao gồm lùi cơ (recession), làm ngắn cơ (resection), hoặc các thủ thuật trên cơ chéo (oblique muscle procedures). Đối với lác trong (esotropia), phẫu thuật lùi cơ thẳng trong hai bên thường được ưu tiên. Đối với lác ngoài (exotropia), có thể cân nhắc lùi cơ thẳng ngoài hai bên hoặc lùi-làm ngắn cơ một bên.
- Luôn thực hiện khúc xạ liệt điều tiết đầy đủ trước khi lập kế hoạch phẫu thuật.
- Đo độ lác ở nhiều thời điểm và vị trí để có số liệu ổn định.
- Ưu tiên bảo tồn thị giác hai mắt và thị giác nổi.
- Sử dụng kính bifocal cho các trường hợp có tỷ lệ AC/A cao.
- Tư vấn kỹ cho phụ huynh về kỳ vọng sau phẫu thuật và khả năng tái phát.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, 2026, IC491 Strabismus Simplified for the General Ophthalmologist, aioseditorproceedings, Video ID: fvSP7wxyFOI.