Hướng dẫn thực hành quản lý thủng giác mạc: Tiếp cận dựa trên ca lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
20.10.26
Last Updated

Khóa học hướng dẫn thực hành AIOC2026 IC5 (2026) đã trình bày các chiến lược quản lý toàn diện cho tình trạng thủng giác mạc (corneal perforation), một bệnh lý thường bị chẩn đoán thiếu sót. Việc quản lý đòi hỏi sự can thiệp kịp thời để tránh các biến chứng đe dọa thị lực, trong đó việc xác định đúng bản chất bệnh lý và lựa chọn phương pháp hỗ trợ cấu trúc (tectonic support) phù hợp là yếu tố then chốt.

Chẩn đoán và đánh giá thủng giác mạc

Các thuật ngữ như thủng giác mạc, rò giác mạc (desmocele), hay thủng dọa (impending perforation) có thể khác nhau về mô bệnh học nhưng có hướng xử trí lâm sàng tương đồng. Cơ chế bệnh sinh chủ yếu liên quan đến việc giải phóng các enzyme collagenolytic gây tiêu hủy mô và thủng. Dấu hiệu lâm sàng gợi ý bao gồm mống mắt kẹt tại vị trí thủng, tiền phòng nông, hoặc xuất huyết giác mạc do biến động áp lực nội nhãn. Để xác định chính xác, nghiệm pháp Seidel (Seidel test) là tiêu chuẩn vàng: sử dụng fluorescein nồng độ 2% dưới kính lọc cobalt để quan sát dòng chảy của thủy dịch. Đối với các trường hợp thủng giác mạc ngoại vi, cần loại trừ các bệnh lý tự miễn hệ thống.

Sử dụng keo dán mô và màng ối

Keo dán mô (tissue adhesive) như cyanoacrylate là lựa chọn hiệu quả cho các lỗ thủng nhỏ, đặc biệt khi không có tình trạng viêm nhiễm hoạt động. Phương pháp thực hiện bao gồm làm sạch mô hoại tử (debridement), làm khô bề mặt và sử dụng kim insulin để dán một lượng keo tối thiểu nhằm tránh bong tróc. Đối với các trường hợp viêm nhiễm hoặc khô mắt nặng, màng ối (amniotic membrane) được ưu tiên sử dụng. Màng ối có đặc tính điều hòa miễn dịch, chống viêm và thúc đẩy biểu mô hóa. Kỹ thuật đặt màng ối có thể là dạng inlay (đặt trong khuyết hổng) hoặc onlay (phủ bề mặt) tùy thuộc vào mức độ mất mô.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Nồng độ fluorescein2%
Thời gian sử dụng keo fibrin sau pha chếTrong vòng 4 giờ
Nhiệt độ bảo quản kit keo fibrin2-25 độ C
Nhiệt độ duy trì khi sử dụng keo fibrin35-39 độ C
Thời gian thoái hóa keo fibrin2-3 tuần
Cỡ mẫu nghiên cứu keo dán mô (1992)Tài liệu không nêu
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 IC5, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh keo fibrin không cung cấp hỗ trợ cấu trúc (tectonic support) tốt như cyanoacrylate, do đó cần kết hợp với màng ối hoặc vạt mô tự thân. Hạn chế của keo cyanoacrylate là nguy cơ gây viêm và tân mạch nếu không được phủ kín.

Quản lý thủng giác mạc trong viêm loét giác mạc ngoại vi (PUK)

Viêm loét giác mạc ngoại vi (Peripheral Ulcerative Keratitis - PUK) thường liên quan đến các bệnh lý hệ thống (chiếm tới 50% trường hợp). Việc chỉ phẫu thuật mà không kiểm soát viêm hệ thống sẽ dẫn đến thất bại. Các lựa chọn phẫu thuật bao gồm vạt kết mạc, ghép màng ối, hoặc ghép vạt mô tự thân (banana graft/semilunar graft). Vạt mô hình chuối (banana graft) cho phép bảo tồn giác mạc trung tâm và cung cấp hỗ trợ cấu trúc tốt cho các vùng mỏng giác mạc hình liềm. Việc sử dụng OCT trong mổ giúp đánh giá độ dày và sự khít sát của mảnh ghép.

Vạt kết mạc và vạt Tenon

Vạt kết mạc có cuống (conjunctival pedicle flap) là phương pháp hiệu quả khi không có sẵn mô ghép giác mạc. Kỹ thuật này giúp khôi phục tính toàn vẹn của nhãn cầu và cung cấp nguồn cung cấp máu tại chỗ. Trong các trường hợp bỏng hóa chất hoặc nhiệt nặng, vạt Tenon (Tenon plasty) được chỉ định để cải thiện tưới máu limbus và thúc đẩy quá trình lành thương. Kết hợp vạt niêm mạc miệng (buccal mucosal graft) có thể được cân nhắc trong các trường hợp thiếu hụt kết mạc nghiêm trọng.

  • Luôn thực hiện nghiệm pháp Seidel khi nghi ngờ thủng giác mạc.
  • Kiểm soát viêm hệ thống trước khi can thiệp phẫu thuật trong các ca PUK.
  • Sử dụng màng ối như một giàn giáo (scaffold) để hỗ trợ lành thương.
  • Ưu tiên vạt mô tự thân hoặc vạt kết mạc có cuống cho các lỗ thủng lớn hoặc vùng giác mạc mỏng.
  • Theo dõi chặt chẽ nguy cơ tăng nhãn áp thứ phát sau chấn thương hoặc phẫu thuật.

Tài liệu tham khảo:

AIOC2026, 2026, A Practical Guide to Manage Corneal Perforations: a Case-based and Video, aioseditorproceedings, Video ID: b-HQm5P3I2o.

Xem thêm