Khám và chẩn đoán các bất thường đồng tử trong thần kinh nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Bài giảng từ kênh COLORFUL PRISM (2022) về chủ đề thần kinh nhãn khoa (neuro-ophthalmology) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khám đồng tử toàn diện, không chỉ dừng lại ở phản xạ ánh sáng đơn thuần. Việc hiểu rõ cơ chế thần kinh và kỹ thuật khám là chìa khóa để phát hiện các bất thường tiềm ẩn, đặc biệt trong các bệnh lý thần kinh và toàn thân.

Sinh lý và kỹ thuật khám đồng tử

Đồng tử bình thường có kích thước từ 3 đến 40 mm, có thể nhỏ hơn ở trẻ sơ sinh hoặc người già. Kích thước đồng tử được điều khiển bởi cơ vòng mống mắt (thần kinh phó giao cảm) và cơ giãn đồng tử (thần kinh giao cảm). Phản xạ đồng tử với ánh sáng bao gồm 4 chặng nơron: nơron từ võng mạc đến nhân trước mái (pretectal nucleus), nơron từ nhân trước mái đến nhân Edinger-Westphal, nơron tiền hạch đi tới hạch mi (ciliary ganglion), và nơron hậu hạch tới cơ vòng đồng tử. Ngoài ra, phản xạ nhìn gần (near reflex) bao gồm 3 thành phần: điều tiết (accommodation), quy tụ (convergence) và co đồng tử. Ba thành phần này liên kết chặt chẽ trong một phản xạ khi nhìn vật ở gần.

Đánh giá bất thường đồng tử

Các bất thường đồng tử bao gồm hình dạng không đều, méo, phản xạ ánh sáng chậm hoặc mất hoàn toàn, và sự chênh lệch kích thước giữa hai mắt (anisocoria). Khoảng 30% người bình thường có sự chênh lệch kích thước đồng tử dưới 1 mm. Khi khám, cần thực hiện đo kích thước, kiểm tra phản xạ ánh sáng trực tiếp, phản xạ nhìn gần và phản xạ đồng tử liên ứng (swinging flashlight test) để phát hiện tổn hại phản xạ đồng tử hướng tâm tương đối (Relative Afferent Pupillary Defect - RAPD). Việc bố trí ánh sáng phòng khám phù hợp là rất quan trọng để đánh giá chính xác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước đồng tử bình thường3 - 40 mm
Tỷ lệ người bình thường có chênh lệch đồng tử30%
Ngưỡng chênh lệch đồng tử sinh lýdưới 1 mm
Thành phần phản xạ nhìn gầnđiều tiết, quy tụ, co đồng tử
Số chặng nơron phản xạ ánh sáng4 nơron
Bình luận: Thông tin theo COLORFUL PRISM, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng các thuật ngữ quốc tế như RAPD trong hồ sơ bệnh án để đảm bảo tính thống nhất và ngắn gọn. Hạn chế của việc khám lâm sàng là sự chủ quan, do đó cần các công cụ đo đạc chuẩn hóa thay vì chỉ quan sát bằng mắt thường.

Hội chứng Adie và Horner

Hội chứng Adie (Adie's tonic pupil) thường gặp ở phụ nữ trẻ, đặc trưng bởi đồng tử giãn to ở một mắt, phản xạ ánh sáng giảm hoặc mất, phản xạ nhìn gần chậm và tăng trương lực. Dấu hiệu đặc trưng là chuyển động bờ đồng tử hình con giun (vermiform movement). Chẩn đoán xác định bằng test pilocarpine nồng độ thấp (0,125%). Hội chứng Horner bao gồm bộ ba: đồng tử co nhỏ (miosis), sụp mi nhẹ (ptosis) và giảm tiết mồ hôi cùng bên (anhidrosis). Nguyên nhân thường do tổn thương đường dẫn truyền thần kinh giao cảm, cần chụp CT ngực để loại trừ các khối u đỉnh phổi hoặc tổn thương vùng cổ.

  • Luôn kiểm tra phản xạ đồng tử nhìn gần khi nghi ngờ bất thường phản xạ ánh sáng.
  • Sử dụng test pilocarpine 0,125% để chẩn đoán xác định hội chứng Adie.
  • Chụp CT ngực là cần thiết khi nghi ngờ hội chứng Horner để tìm nguyên nhân chèn ép.
  • Ghi chép rõ ràng các dấu hiệu đồng tử vào hồ sơ bệnh án bằng thuật ngữ chuẩn.
  • Liên hệ chặt chẽ với các chuyên khoa khác khi phát hiện bất thường đồng tử có nguyên nhân toàn thân.

Tài liệu tham khảo:

COLORFUL PRISM, 2022, KHÁM VÀ CHẨN ĐOÁN CÁC BẤT THƯỜNG CỦA ĐỒNG TỬ, YouTube Video ID: wcBPE1HrI5A.

Xem thêm