Bài giảng tại hội thảo AIOC2026 (năm 2026) về chủ đề xử trí thủng giác mạc bằng kỹ thuật ghép giác mạc miếng vá (corneal patch graft) cung cấp hướng dẫn lâm sàng cho các trường hợp thủng lớn, nơi keo dán hoặc màng ối (amniotic membrane graft - AMG) không đạt hiệu quả. Thủng giác mạc là một cấp cứu nhãn khoa cần can thiệp kịp thời để ngăn ngừa nguy cơ viêm nội nhãn (endophthalmitis).
Chỉ định và hạn chế của ghép miếng vá
Ghép giác mạc miếng vá là phương pháp điều trị xác định cho các lỗ thủng giác mạc. Các chỉ định chính bao gồm: bệnh lý thấp khớp (viêm khớp dạng thấp, SLE, hội chứng Sjogren), chấn thương, khuyết tật biểu mô dai dẳng (persistent epithelial defects), viêm giác mạc do thần kinh (neurotrophic keratitis) và các tình trạng nhiễm trùng. Đối với các trường hợp nhiễm trùng, tác giả ưu tiên ghép miếng vá thay vì sử dụng AMG hoặc keo dán. Tuy nhiên, phương pháp này có các nhược điểm như: nguy cơ loạn thị cao nếu kỹ thuật khâu không tỉ mỉ, nguy cơ tan chảy mảnh ghép (graft melt) do bản chất là collagen, nguy cơ thải ghép nội mô và khó khăn trong việc tiếp cận mô giác mạc hiến tặng tại các quốc gia đang phát triển như Ấn Độ.
Kỹ thuật chuẩn bị và phẫu thuật
Việc chuẩn bị mô hiến tặng sử dụng các dụng cụ trephine với kích thước từ 6 mm đến 12.5 mm. Đối với các lỗ thủng nhỏ, có thể sử dụng dụng cụ bấm da (dermal punch) với kích thước từ 2 mm đến 8 mm. Kỹ thuật tạo hình mảnh ghép có thể cắt thành hình bán nguyệt hoặc hình quả chuối (banana patch graft) cho các lỗ thủng ngoại vi. Kỹ thuật khâu thường là khâu ngắt quãng (interrupted suture) tương tự như ghép giác mạc xuyên. Một kỹ thuật cải tiến được Zang et al. đề xuất cho các lỗ thủng rất nhỏ (1.5 mm đến 1 mm) là sử dụng kỹ thuật khâu liên tục (continuous suturing) để tạo hình mảnh ghép thành hình nón (conical patch). Trong quá trình phẫu thuật, việc loại bỏ các màng và mô hoại tử xung quanh lỗ thủng là bắt buộc để đảm bảo khả năng lành thương.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Kích thước trephine | 6 mm đến 12.5 mm |
| Kích thước dermal punch | 2 mm đến 8 mm |
| Kích thước lỗ thủng kỹ thuật Zang et al. | 1.5 mm đến 1 mm |
| Chỉ khâu Tenon's | 8-0 Vicryl |
| Thời gian tháo chỉ | 8 đến 9 tháng |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng vạt Tenon's có mạch máu phủ lên vùng củng mạc thiếu máu để ngăn chặn quá trình tan chảy củng mạc tiếp diễn, đây là một kinh nghiệm lâm sàng hữu ích trong các ca thủng do bệnh lý miễn dịch. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu thống kê về tỷ lệ thành công dài hạn hoặc tỷ lệ biến chứng cụ thể trên cỡ mẫu lớn.
Quản lý hậu phẫu và biến chứng
Điều trị hậu phẫu bao gồm việc sử dụng kháng sinh hoặc kháng nấm dựa trên kết quả cấy khuẩn. Đối với các trường hợp tan chảy do virus, sử dụng thuốc kháng virus đường uống 400 mg, 5 lần/ngày trong 2 tuần, sau đó duy trì 400 mg, 2 lần/ngày trong 1 năm. Các bệnh lý thấp khớp cần kết hợp điều trị ức chế miễn dịch đường uống. Đối với các trường hợp khô mắt do thiếu hụt thủy dịch, việc tắc điểm lệ (punctal occlusion) sau khi kiểm tra tiết dịch phản xạ là cần thiết. Doxycycline đường uống được khuyến cáo để hỗ trợ ngăn ngừa tan chảy giác mạc do miễn dịch. Các biến chứng có thể gặp bao gồm: tái phát nhiễm trùng, hở vết thương mảnh ghép (wound dehiscence) và khuyết tật biểu mô tái phát trên mảnh ghép.
- Luôn ưu tiên loại bỏ mô hoại tử và giải phóng dính mống mắt trước khi đặt mảnh ghép.
- Sử dụng vạt Tenon's có mạch máu để bảo vệ vùng củng mạc thiếu máu nhằm ngăn chặn tan chảy.
- Thực hiện khâu tỉ mỉ để tránh loạn thị cao và đảm bảo sự thẳng hàng của biểu mô.
- Chỉ tháo chỉ khi chỉ lỏng tự nhiên hoặc sau 8-9 tháng để đảm bảo độ ổn định.
- Ghép miếng vá có thể đóng vai trò là thủ thuật bắc cầu (bridging procedure) trước khi thực hiện ghép giác mạc quang học.
Tài liệu tham khảo:
Neeti Gupta, 2026, Mending the Clear Shield Corneal Patch Graft in Perforations, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 9TV5BAAh8q4.