Giới thiệu
Các phương pháp phong bế thần kinh giao cảm (sympathetic nerve blocks) đã được phát triển từ đầu thế kỷ trước nhằm điều trị các tình trạng đau mạn tính. Việc can thiệp vào các hạch giao cảm hoặc các sợi thần kinh đi kèm giúp loại bỏ trương lực giao cảm và giảm đau do nguyên nhân giao cảm (sympathetically maintained pain), thường được mô tả là cảm giác bỏng rát, lan tỏa và gây khó chịu.
Phong bế hạch sao và chuỗi giao cảm cổ
Hạch sao (stellate ganglion), hay hạch cổ ngực, thường nằm ở bờ bên cơ dài cổ (longus colli muscle) phía trước cổ xương sườn thứ nhất. Mặc dù có cách tiếp cận tại C7, phong bế thường được thực hiện ở mức C6. Kỹ thuật "mù" (blind injection) truyền thống dựa trên mốc giải phẫu có liên quan đến các biến chứng như tiêm nội mạch, chảy máu, liệt tạm thời dây thần kinh thanh quản quặt ngược, viêm đĩa đệm và tổn thương thực quản. Siêu âm (ultrasonography) hiện được coi là ưu việt hơn fluoroscopy nhờ khả năng hiển thị các cấu trúc mô mềm, mạch máu và mặt xương. Một nghiên cứu của Kapral và cộng sự (1995) cho thấy phong bế dưới hướng dẫn siêu âm cần lượng thuốc tê ít hơn (5 mL so với 8 mL) và không gây tụ máu so với kỹ thuật mù. Gofeld và cộng sự (2009) đã chứng minh rằng tiêm dưới mạc (subfascial) đảm bảo sự lan tỏa thuốc ổn định đến hạch sao.
Kỹ thuật phong bế hạch sao
Có hai phương pháp tiếp cận dưới hướng dẫn siêu âm: tiếp cận "trước" (anterior) paratracheal và tiếp cận "bên" (lateral) in-plane. Tiếp cận trước được thực hiện ở mức sụn nhẫn, sử dụng đầu dò siêu âm để xác định mỏm ngang C6 và cơ dài cổ. Tiếp cận bên được thực hiện ở tư thế nằm nghiêng, giúp tránh đi qua tuyến giáp. Đối với fluoroscopy, mục tiêu là điểm nối giữa mỏm ngang C6 và thân đốt sống, sử dụng 10 mL bupivacaine 0.25% hoặc thuốc tê khác, với thời gian khởi phát phong bế từ 10–15 phút.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Kích thước hạch sao | 1–2.5 cm dài, 1 cm rộng, 0.5 cm dày |
| Tỷ lệ có hạch sao | 80% dân số |
| Thể tích thuốc tê (siêu âm) | 5 mL |
| Thể tích thuốc tê (fluoroscopy) | 10 mL |
| Thời gian khởi phát (fluoroscopy) | 10–15 phút |
Bình luận: Thông tin theo Gofeld et al., 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng kỹ thuật "mù" có nguy cơ cao gây chọc thủng thực quản hoặc tổn thương mạch máu, do đó việc sử dụng hướng dẫn hình ảnh là bắt buộc trong thực hành hiện đại.
Phong bế giao cảm thắt lưng
Phong bế giao cảm thắt lưng (Lumbar Sympathetic Block - LSB) được chỉ định cho các tình trạng như suy giảm tuần hoàn chi dưới, đau do sỏi thận, hội chứng đau vùng phức tạp (CRPS) và tăng tiết mồ hôi. Chuỗi giao cảm thắt lưng nằm ở vị trí sau phúc mạc, dọc theo mặt trước bên của thân đốt sống. Kỹ thuật fluoroscopy-guided vẫn là tiêu chuẩn chăm sóc. Bệnh nhân nằm sấp, kim 22-gauge 5–7 inch được đưa vào dưới hướng dẫn tunnel view cho đến khi chạm thân đốt sống L3. Thuốc tê thường dùng là 5–10 mL lidocaine 1% hoặc bupivacaine 0.375% / ropivacaine 0.5%.
Phong bế đám rối tạng
Phong bế đám rối tạng (Celiac Plexus Block - CPB) được sử dụng để giảm đau do ung thư tụy, dạ dày, gan. Đám rối tạng nằm ở mức đốt sống T12/L1, xung quanh thân tạng và động mạch mạc treo tràng trên. NCPB (Neurolytic Celiac Plexus Block) sử dụng phenol 6%–10% hoặc cồn 50%–100%. Hiệu quả giảm đau đạt khoảng 80% ở bệnh nhân ung thư tụy. Các biến chứng bao gồm hạ huyết áp tư thế (38%) và tiêu chảy thoáng qua (44%).
Phong bế đám rối hạ vị trên và hạch Impar
Phong bế đám rối hạ vị trên (Superior Hypogastric Plexus Block - SHGP) được chỉ định cho đau vùng chậu do ác tính. Kỹ thuật transdiscal dưới hướng dẫn fluoroscopy sử dụng đĩa đệm L5/S1 làm mục tiêu. Hạch Impar (ganglion impar) là hạch giao cảm tận cùng, nằm ở khớp cùng cụt, được phong bế để điều trị đau vùng tầng sinh môn và đau xương cụt (coccygodynia). Kỹ thuật fluoroscopy-guided sử dụng 2–4 mL thuốc tê hoặc chất gây hủy thần kinh.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các kỹ thuật phong bế giao cảm vùng cổ (hạch sao) có liên quan trực tiếp đến nhãn khoa thông qua hội chứng Horner (Horner's syndrome) - một dấu hiệu lâm sàng quan trọng để xác nhận phong bế thành công. Việc hiểu rõ giải phẫu vùng cổ và các biến chứng như liệt dây thần kinh thanh quản quặt ngược là cần thiết khi thực hiện các thủ thuật can thiệp vùng đầu mặt cổ.- Luôn ưu tiên sử dụng hướng dẫn hình ảnh (siêu âm hoặc fluoroscopy) thay vì kỹ thuật mù để giảm thiểu biến chứng.
- Sử dụng thuốc tê nồng độ thấp (ví dụ 0.375% bupivacaine) để đạt thời gian tác dụng tối ưu mà không cần thêm thuốc co mạch.
- Kiểm tra vị trí kim bằng thuốc cản quang (contrast agent) trước khi tiêm chất gây hủy thần kinh (neurolytic agent).
- Theo dõi sát các dấu hiệu tiêm nội mạch hoặc phong bế ngoài màng cứng/tủy sống trong quá trình thực hiện.
- Cân nhắc kỹ thuật siêu âm cho phong bế hạch sao để giảm phơi nhiễm bức xạ và tăng độ chính xác.
Tài liệu tham khảo:
Gofeld M, Shankar H, Benzon HT, 2018, Fluoroscopy and Ultrasound-Guided Sympathetic Blocks: Stellate Ganglion, Lumbar Sympathetic Blocks, and Visceral Sympathetic Blocks, Essentials of Pain Medicine, 789-804.