Liên kết ngang collagen giác mạc trên giác mạc mỏng trong điều trị giãn lồi giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
19.10.26
Last Updated

Tại Hội nghị Thường niên năm 2023 do Bộ môn Nhãn khoa Đại học Cairo tổ chức, Giáo sư Sameh El Agha đã trình bày bài giảng về kỹ thuật liên kết ngang giác mạc (corneal cross-linking - CXL) trên giác mạc mỏng dưới ngưỡng 400 micron, phân tích giải pháp bảo vệ nội mô và tối ưu hóa hiệu quả lâm sàng.

Ngưỡng độ dày giác mạc an toàn và lịch sử các kỹ thuật liên kết ngang giác mạc mỏng

Theo phác đồ Dresden kinh điển, độ dày nhu mô giác mạc sau khi bóc lớp biểu mô phải đạt tối thiểu 400 µm để đảm bảo liều bức xạ tử ngoại A (UVA) không gây nhiễm độc hoặc tổn hại tế bào nội mô giác mạc. Tuy nhiên, trong thực hành lâm sàng điều trị bệnh lý chóp giác mạc hoặc giãn lồi giác mạc thứ phát, phẫu thuật viên thường xuyên gặp những trường hợp giác mạc mỏng dưới ngưỡng này. Từ năm 2010, các nghiên cứu đã thử nghiệm sử dụng dung dịch Riboflavin nhược trương 0.3% để làm phồng nhu mô giác mạc trước khi chiếu xạ.

Các báo cáo y văn ghi nhận trên nhóm giác mạc có độ dày từ 343 µm đến 399 µm, tỷ lệ tổn thất tế bào nội mô (endothelial cell loss - ECL) có thể lên tới 10%. Mặc dù một số báo cáo ca lâm sàng từ Iran cho thấy tình trạng phù giác mạc sau phẫu thuật có thể thoái triển hoàn toàn theo thời gian, rủi ro suy nội mô vĩnh viễn vẫn là mối lo ngại hàng đầu. Phân tích trên các tập thể mẫu lớn (bao gồm nghiên cứu so sánh 1909 mắt và 327 mắt) nhấn mạnh sự cần thiết phải có chiến lược bảo vệ nội mô chuyên biệt khi can thiệp trên giác mạc mỏng.

Phân tích ưu nhược điểm của kỹ thuật giữ nguyên biểu mô và biểu mô đảo

Phương pháp CXL giữ nguyên biểu mô (Epi-on CXL) từng được kỳ vọng hạn chế biến chứng, nhưng các dữ liệu lịch sử cho thấy khả năng thâm nhập của Riboflavin qua lớp biểu mô còn nguyên vẹn bị hạn chế đáng kể, dẫn đến hiệu quả gia cố cơ học kém hơn so với kỹ thuật bóc biểu mô (Epi-off CXL). Để khắc phục nhược điểm này, kỹ thuật tạo đảo biểu mô trung tâm (Epi-island CXL) đã được phát triển.

Trong kỹ thuật Epi-island, phẫu thuật viên sử dụng khoan giác mạc (trephine) để bóc biểu mô dạng hình xuyến đường kính 8 mm xung quanh, nhưng chủ động giữ lại một đảo biểu mô nguyên vẹn ngay trên đỉnh chóp (vùng mỏng nhất). Đảo biểu mô này đóng vai trò như một tấm bạt chắn tự nhiên, làm giảm lượng tia UVA xuyên qua vùng nhu mô mỏng nhất để bảo vệ lớp tế bào nội mô bên dưới, trong khi dung dịch Riboflavin vẫn thẩm thấu tốt qua vùng nhu mô đã bóc biểu mô ở xung quanh.

Ca lâm sàng điển hình và kết quả theo dõi giãn lồi giác mạc sau LASIK

Báo cáo trình bày một ca lâm sàng điển hình là bác sĩ gây mê nam, có tiền sử phẫu thuật LASIK từ 4 đến 5 năm trước đó và xuất hiện biến chứng gián lồi giác mạc sau LASIK (post-LASIK ectasia). Trước khi can thiệp CXL, độ cong giác mạc tối đa (maximum keratometry - Kmax) của bệnh nhân đạt 63.4 D tại vị trí số 3.

Bệnh nhân được thực hiện kỹ thuật CXL bảo vệ bằng đảo biểu mô trung tâm. Đánh giá sau phẫu thuật 4 tháng cho thấy chỉ số Kmax giảm xuống còn 61.8 D (giảm 1.6 D). Bản đồ bản đồ vi sai (difference map) ghi nhận vùng trung tâm giác mạc được làm dẹt rõ rệt. Theo dõi kéo dài đến 10 tháng sau phẫu thuật xác nhận hiệu quả làm dẹt giác mạc và ổn định cấu trúc nhu mô được duy trì bền vững, chứng minh rằng việc chừa lại đảo biểu mô trung tâm không làm mất đi hiệu quả điều trị của CXL.

Đánh giá bản đồ độ dày biểu mô và chiến lược chọn thấu kính tiếp xúc băng che

Một yếu tố kỹ thuật then chốt là sự thay đổi độ dày biểu mô trên đỉnh chóp giác mạc. Biểu mô giác mạc thường có phản ứng bù trừ làm mỏng đi tại vùng đỉnh chóp (chỉ còn khoảng 35 µm đến 50 µm). Ví dụ, một mắt có độ dày toàn bộ (pachymetry) tại đỉnh chóp là 380 µm với lớp biểu mô dày 50 µm thì độ dày nhu mô thực tế sau khi bóc biểu mô chỉ còn 330 µm; hoặc nếu lớp biểu mô dày 35 µm thì nhu mô còn 345 µm. Do đó, việc đo độ dày nhu mô trực tiếp sau khi bóc biểu mô là bắt buộc để quyết định phác đồ chiếu xạ.

Về quản lý hậu phẫu, trên những mắt có đỉnh chóp quá dốc, việc đặt thấu kính tiếp xúc băng che (bandage contact lens - BCL) tiêu chuẩn đường kính 14 mm thường thất bại do kính liên tục bị lệch hoặc rơi ra ngoài trong suốt 15 ngày theo dõi. Tác giả đề xuất giải pháp sử dụng thấu kính tiếp xúc băng che đường kính lớn (18 mm) giúp ôm bám tốt hơn trên bề mặt giác mạc biến dạng nặng, đảm bảo quá trình tái tạo biểu mô diễn ra an toàn và giảm đau cho bệnh nhân.

Bảng tổng hợp các thông số lâm sàng và kỹ thuật trong liên kết ngang giác mạc mỏng

Chỉ số / Thông số lâm sàngKết quả theo tài liệu
Ngưỡng độ dày nhu mô an toàn chuẩn (Dresden)Tối thiểu 400 µm sau khi bóc biểu mô
Nồng độ Riboflavin nhược trương (nghiên cứu 2010)0.3% nhược trương
Tỷ lệ tổn thất tế bào nội mô (giác mạc 343–399 µm)Tới 10% nếu không bảo vệ đúng mức
Vùng bóc biểu mô hình xuyến (Epi-island technique)Đường kính 8 mm xung quanh đảo biểu mô trung tâm
Kmax trước điều trị (ca lâm sàng post-LASIK ectasia)63.4 D ở vị trí số 3, bệnh nhân nam bác sĩ gây mê
Kmax sau điều trị 4 tháng (ca lâm sàng)61.8 D (giảm 1.6 D, ghi nhận dẹt giác mạc rõ)
Thời gian theo dõi ca lâm sàng10 tháng duy trì độ dẹt giác mạc ổn định
Độ dày lớp biểu mô vùng đỉnh chóp35 µm đến 50 µm
Kích thước thấu kính băng che (BCL) cho chóp dốc18 mm đường kính lớn (thay cho 14 mm chuẩn)
Khung độ dày nhu mô can thiệp (350–400 µm vs 250–350 µm)350–400 µm: áp dụng CXL cải tiến; 250–350 µm: cân nhắc kỹ giữa an toàn nội mô và hiệu quả điều trị

Bình luận: Bài giảng của Giáo sư Sameh El Agha cung cấp giải pháp thực hành hữu ích cho tình huống lâm sàng thách thức: điều trị CXL trên giác mạc mỏng dưới 400 µm. Kỹ thuật chừa đảo biểu mô trung tâm (Epi-island) tận dụng chính lớp biểu mô người bệnh làm màng chắn tia UVA, bảo vệ nội mô ở vùng mỏng nhất mà không làm giảm hiệu quả gia cố ở vùng nhu mô xung quanh. Tuy nhiên, kỹ thuật này đòi hỏi phẫu thuật viên phải định vị chính xác đỉnh chóp trên bản đồ địa hình giác mạc trước khi bóc biểu mô. Thông tin dựa trên bài giảng hội nghị năm 2023; phẫu thuật viên cần đối chiếu các hướng dẫn lâm sàng hiện hành khi áp dụng thực tế.

Thay đổi thực hành lâm sàng

  • Đo chính xác bản đồ độ dày biểu mô và đo lại độ dày nhu mô trực tiếp bằng siêu âm sau khi bóc biểu mô để xác định độ dày thực tế tại đỉnh chóp.
  • Chủ động áp dụng kỹ thuật giữ đảo biểu mô trung tâm (Epi-island CXL) với đường kính bóc biểu mô 8 mm xung quanh cho các trường hợp độ dày nhu mô từ 350 µm đến 400 µm.
  • Chuyển sang sử dụng thấu kính tiếp xúc băng che (BCL) đường kính lớn 18 mm cho những mắt giác mạc quá dốc khi BCL 14 mm tiêu chuẩn bị rơi liên tục.
  • Thận trọng cân nhắc giữa rủi ro tổn hại nội mô và lợi ích dừng tiến triển bệnh trên những giác mạc có độ dày dưới 350 µm.

Tài liệu tham khảo:

Sameh El Agha, 2024, Cross‐Linking in Thin Corneas, Cairo University Ophthalmology Department Annual Conference 2023, YouTube ID: vwE2FONA1vw.

Xem thêm