Tại Hội nghị thường niên AIOC 2026 do kênh AIOS Editor Proceedings 2 phát hành, bác sĩ Arun Samprathi B S đã trình bày hệ thống hóa toàn bộ các nguyên lý cốt lõi trong phẫu thuật điều trị lác (strabismus surgery). Báo cáo viên nhấn mạnh rằng việc lập kế hoạch trước mổ chiếm tới 90% thành công của ca phẫu thuật, trong khi thao tác cơ học tại phòng mổ chỉ quyết định 10% kết quả lâm sàng còn lại.
Nền tảng sinh cơ học và lập kế hoạch trước phẫu thuật
Bản chất của phẫu thuật chỉnh lác là can thiệp vào một bài toán sinh cơ học (biomechanical problem). Can thiệp phẫu thuật sẽ làm thay đổi các thông số vật lý của hệ thống vận nhãn bao gồm lực kéo của cơ, cánh tay đòn, cung tiếp xúc (arc of contact) và mô-men xoắn xoay (rotational torque). Mục tiêu tối hậu không đơn thuần là đưa nhãn cầu về chính giữa cung thị giác mà là tái lập trạng thái cân bằng sinh lý, điều chỉnh độ lệch trục nhãn cầu, bảo tồn hoặc khôi phục thị giác hai mắt đồng thời duy trì vận nhãn toàn vẹn, tránh biến chứng hạn chế cử động sau các can thiệp quá mức.
Phần lớn thất bại phẫu thuật bắt nguồn từ việc chẩn đoán sai, chọn sai cơ can thiệp, đánh giá thiếu sót các hạn chế cơ học hoặc chỉ định mổ lại quá sớm do lo lắng về kết quả tức thì. Trước khi phẫu thuật, phẫu thuật viên phải trả lời đầy đủ 6 câu hỏi then chốt: (1) độ lớn của góc lác, (2) độ ổn định của góc lác (cần theo dõi tối thiểu qua 3 lần khám), (3) tiềm năng hợp thị (fusion potential), (4) sự hiện diện của hạn chế cơ học, (5) tiền sử can thiệp phẫu thuật trước đó, và (6) tổn thương bệnh lý thứ phát phối hợp như sẹo do Toxoplasma.
Tỷ số hội tụ điều tiết trên điều tiết (AC/A ratio) là chỉ số bắt buộc phải đo lường cẩn trọng cho cả lác trong (esotropia) và lác ngoài (exotropia). Bệnh nhân lác ngoài luân phiên có tỷ số AC/A cao rất dễ rơi vào tình trạng quá chỉnh thành lác trong sau phẫu thuật. Tương tự, nếu bệnh nhân có tiềm năng hợp thị tốt, liều phẫu thuật phải được tính toán chính xác để tránh biến chứng song thị do quá chỉnh; ngược lại, ở mắt có tiềm năng hợp thị kém, phẫu thuật viên có thể chấp nhận phẫu thuật chỉnh tối đa nhằm đạt hiệu quả thẩm mỹ.
Chuẩn bị phẫu thuật, kiểm soát biến chứng vô cảm và kỹ thuật rạch
Chỉ định phẫu thuật lác bao gồm chỉ định chức năng (phục hồi hoặc bảo tồn thị giác hai mắt, loại trừ song thị, dự phòng nhược thị), phục hồi tư thế đầu bất thường (abnormal head posture) và yếu tố thẩm mỹ ở thanh thiếu niên hoặc người lớn. Về mặt dụng cụ, can thiệp phẫu thuật lác không đòi hỏi trang thiết bị quá chuyên sâu, một bộ phẫu thuật đục thủy tinh thể ngoài bao cơ bản (SIC set) phối hợp cùng vài móc cơ và thước đo compa (calipers) là hoàn toàn đủ điều kiện thao tác.
Về vô cảm, phẫu thuật viên ưu tiên gây tê vùng cho người lớn hoặc trẻ lớn hợp tác, trong khi gây mê nội khí quản bắt buộc cho trẻ nhỏ không hợp tác. Phẫu thuật viên cần đặc biệt cảnh giác với phản xạ mắt - tim (oculocardiac reflex), biến chứng nhịp tim chậm nguy hiểm thường khởi phát khi kéo căng các cơ trực, đặc biệt là cơ trực trong. Khuyến cáo luôn có bác sĩ gây mê túc trực và đặt sẵn đường truyền tĩnh mạch ngoại vi dự phòng.
Chỉ phẫu thuật thường dùng là chỉ Vicryl 6-0. Mũi khâu xuyên củng mạc đòi hỏi độ sâu chuẩn xác: nếu quá sâu sẽ gây thủng củng mạc, rách võng mạc hoặc bong võng mạc; nếu quá nông sẽ dẫn tới tuột cơ (slipped muscle) hoặc đứt mất cơ (lost muscle). Khi lấy mũi khâu khóa vào cơ, độ dày vạt cơ cần lấy là 1,5 mm. Về đường mở kết mạc, phẫu thuật viên có thể chọn đường rạch quanh rìa (limbal incision) hoặc đường rạch cùng đồ (fornix-based incision). Đường rạch quanh rìa được khuyến nghị cho phẫu thuật viên mới bắt đầu vì bộc lộ và phẫu trường rõ ràng, trước khi chuyển sang rạch cùng đồ nhằm hạn chế sẹo kết mạc về sau. Tác giả nhấn mạnh tuyệt đối nên phẫu thuật dưới kính hiển vi thay vì nhìn bằng mắt thường hay kính lúp.
Các kỹ thuật can thiệp cơ trực: Làm yếu, làm mạnh và chuyển vị
Ba nguyên lý phẫu thuật cơ bản tác động lên cơ vận nhãn bao gồm làm yếu cơ, làm mạnh cơ và chuyển vị cơ. Quy trình phẫu thuật cơ bản được tóm tắt qua các thông số sau:
| Chỉ số / Thông số kỹ thuật | Kết quả theo tài liệu báo cáo |
|---|---|
| Độ dày mô cơ cần lấy khi đi mũi khâu khóa | 1,5 mm mô cơ để tránh tuột hoặc mất cơ |
| Giới hạn an toàn tối đa khi lùi cơ trực trong | 6,5 mm (vượt quá gây bất đồng vận nhãn) |
| Giới hạn an toàn tối đa khi lùi cơ trực ngoài | 9,0 mm (vượt quá gây song thị khi nhìn nghiêng cực độ) |
| Vị trí đính lại cơ chéo bé theo điểm She | 4 mm phía sau và 2 mm về phía thái dương so với bờ thái dương chỗ bám cơ trực dưới |
| Thời gian vàng để tháo chỉ đảo ngược trong phẫu thuật gấp cơ | Trong vòng tuần đầu tiên hoặc 10 ngày sau mổ |
| Số lần thăm khám tối thiểu để đánh giá độ ổn định góc lác | 3 lần thăm khám trước khi can thiệp |
Kỹ thuật làm yếu cơ trực phổ biến nhất là lùi cơ (recession), dời chỗ bám cơ ra sau để giảm lực đòn bẩy và giảm mô-men xoắn. Giới hạn phẫu thuật an toàn tuyệt đối là không lùi quá 6,5 mm với cơ trực trong và không quá 9 mm với cơ trực ngoài; can thiệp vượt giới hạn sẽ gây bất toàn cử động và song thị khi nhìn sang phía thái dương. Các kỹ thuật làm yếu khác gồm mở cơ một phần (marginal myotomy), cắt cơ (myectomy) và cố định sau (posterior fixation).
Kỹ thuật làm mạnh cơ chủ yếu là cắt ngắn cơ (resection) nhằm tăng sức căng và lực cơ. Tuy nhiên, nếu cắt bỏ cơ quá mức cho phép sẽ gây phản tác dụng làm yếu cơ. Cắt ngắn cơ thích hợp cho lác một mắt, góc lác còn sót sau mổ hoặc lác góc lớn. Kỹ thuật thay thế ưu việt là gấp cơ (plication): gấp nếp thân cơ mà không cần cắt rời chỗ bám nguyên thủy. Gấp cơ bảo tồn hệ mạch máu thể mi trước, phòng ngừa biến chứng thiếu máu bán phần trước (anterior segment ischemia), loại trừ nguy cơ tuột cơ và có thể đảo ngược trạng thái hoàn toàn trong 7 đến 10 ngày đầu nếu phát hiện quá chỉnh.
Khi liệt hoàn toàn dây thần kinh số VI, cơ trực ngoài mất hoàn toàn chức năng, phẫu thuật viên phải áp dụng phẫu thuật chuyển vị (transposition) để chuyển đổi hướng véc-tơ co kéo. Báo cáo viên trình bày phương pháp phẫu thuật Hummelsheim (tách một nửa cơ trực trên và một nửa cơ trực dưới đính vào chỗ bám cơ trực ngoài), thủ thuật Jensen, hoặc kỹ thuật Nishida cải biên (khâu cố định một phần thân cơ trực trên và trực dưới sát cơ trực ngoài mà không cần cắt rời cơ).
Ứng dụng chỉ điều chỉnh được và các can thiệp trên cơ chéo bé
Kỹ thuật khâu điều chỉnh được (adjustable suture) được chỉ định trong lác hạn chế, góc lác nhỏ đòi hỏi độ chính xác tuyệt đối nhằm tránh song thị, hoặc phẫu thuật mổ lại khi bảng định lượng tiêu chuẩn (nomogram) không còn đáng tin cậy. Phẫu thuật viên sử dụng nút thắt dạng thắt nơ (bow tie knot). Sau mổ, khi tác dụng vô cảm đã hết, phẫu thuật viên kiểm tra độ thẳng trục nhãn cầu; nếu phát hiện non chỉnh hoặc quá chỉnh có thể nới lỏng hoặc siết thêm cơ trước khi thắt nút cố định vĩnh viễn.
Đối với cơ chéo bé (inferior oblique), can thiệp được chỉ định khi có quá hoạt nguyên phát cơ chéo bé hoặc liệt cơ chéo lớn. Bộc lộ và móc cơ chéo bé là thì mổ quan trọng nhất; nếu móc sót các sợi cơ phía sau sẽ để lại quá hoạt tồn lưu. Kỹ thuật cắt cơ chéo bé (myectomy) loại bỏ một đoạn cơ sau khi kẹp hai đầu và đốt cầm máu kỹ lưỡng vì cơ này rất giàu mạch máu; tuy nhiên nhược điểm là không định lượng được mức độ làm yếu và gần như không thể mổ lại vì mỏm cơ co rút mất dấu vết.
Lùi cơ chéo bé là phương pháp làm yếu có định lượng: sau khi cắt chỗ bám cơ ở sát hoàng điểm, cơ được khâu đính lại củng mạc tại vị trí 4 mm phía sau và 2 mm về phía thái dương so với bờ ngoài chỗ bám cơ trực dưới (điểm She). Nếu chuyển chỗ bám cơ chéo bé ra trước ngang mức bờ bám cơ trực dưới (anterior transposition), cơ chéo bé sẽ bị đảo ngược chức năng từ cơ nâng thành cơ hạ nhãn cầu nhẹ, đặc biệt hữu ích trong lác phân ly đứng (dissociated vertical deviation - DVD). Tuy nhiên, khi chuyển cơ ra trước, phẫu thuật viên phải cẩn trọng không đặt mũi khâu phía sau quá sát về phía trước nhằm tránh co kéo bó mạch thần kinh cơ chéo bé dẫn đến hội chứng chống nâng (anti-elevation syndrome).
Bình luận: Báo cáo viên Arun Samprathi B S nhấn mạnh tư duy cá nhân hóa điều trị: mỗi phẫu thuật viên cần tự xây dựng bảng định lượng (nomogram) riêng dựa trên thói quen thao tác và cảm nhận lực kéo mô cơ của bản thân, không nên phụ thuộc cứng nhắc vào các bảng tính có sẵn trên y văn. Kỹ thuật gấp cơ (plication) và thủ thuật chuyển vị Nishida cải biên là hai xu hướng phẫu thuật bảo tồn tuần hoàn thể mi trước cực kỳ giá trị, giảm thiểu nguy cơ hoại tử bán phần trước và đơn giản hóa thao tác mà không làm giảm hiệu quả chỉnh trục thị giác. Đối chiếu quy trình thực hành lâm sàng theo các hướng dẫn hiện hành khi quyết định mốc can thiệp.
Các điểm then chốt thay đổi thực hành lâm sàng
- Lập kế hoạch trước mổ kỹ lưỡng: Khám tối thiểu 3 lần để kiểm tra độ ổn định góc lác, bắt buộc khảo sát tỷ số AC/A và tiềm năng hợp thị để tránh biến chứng quá chỉnh gây song thị.
- Tôn trọng giới hạn an toàn khi lùi cơ trực: Không lùi cơ trực trong quá 6,5 mm và cơ trực ngoài quá 9,0 mm nhằm phòng ngừa liệt vận nhãn và hạn chế liếc ngang cực độ.
- Ưu tiên kỹ thuật bảo tồn mạch máu: Ứng dụng kỹ thuật gấp cơ thay cho cắt ngắn cơ trong các trường hợp nguy cơ cao, bảo toàn tuần hoàn thể mi trước và cho phép tháo chỉ điều chỉnh lại trong 7-10 ngày đầu.
- Bộc lộ trọn vẹn cơ chéo bé: Sử dụng kỹ thuật 2 móc để bộc lộ hình tam giác nhằm bảo đảm không bỏ sót các sợi cơ phía sau, đồng thời tránh kéo căng bó mạch thần kinh khi chuyển vị cơ ra trước để dự phòng hội chứng chống nâng.
Tài liệu tham khảo:
Arun Samprathi B S, 2026, AIOC2026 IC491 T Principles of Strabismus Surgery, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 6MMvlYZjKSI.