Hội thảo AIOC 2026 IC75 với chủ đề "Spotting Glaucoma Masqueraders Multi Subspecialty Focus" đã tập trung thảo luận về các thách thức trong việc phân biệt bệnh lý Glaucoma thực thụ với các tình trạng giả Glaucoma (glaucoma masqueraders) gây nhầm lẫn trong chẩn đoán và điều trị. Các chuyên gia nhấn mạnh sự chuyển dịch từ chẩn đoán giai đoạn muộn dựa trên triệu chứng chủ quan sang chẩn đoán khách quan, sớm, thậm chí tiền chu vi (pre-perimetric diagnosis) nhờ các tiến bộ trong OCT, OCTA và bản đồ cấu trúc-chức năng.
Vai trò của OCT và OCTA trong chẩn đoán sớm
Các kỹ thuật OCT hiện đại cho phép đánh giá các thay đổi cấu trúc, mạch máu và ty thể, cũng như các thay đổi vi cấu trúc của tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cells) và đầu dây thần kinh thị giác. Các dấu hiệu OCT mới bao gồm độ rộng tối thiểu của vành đĩa thị (Brooks membrane opening minimum rim width), sự bất đối xứng của lớp tế bào hạch và lớp rối trong (macular ganglion cell inner plexiform layer asymmetry), và dấu hiệu vệt thái dương (temporal raphe sign). Về mặt mạch máu, các lỗ khuyết vi mạch lớp sâu (deep layer microvascular dropouts) được định nghĩa là sự mất hoàn toàn vi mạch trong vùng beta của teo quanh gai thị (peripapillary atrophy), có liên quan chặt chẽ với các khuyết hổng lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL defects), khuyết vành đĩa thị và tiến triển nhanh hơn.
Phân tích các yếu tố gây nhiễu và sai số trong OCT
Việc hiểu rõ các hạn chế của OCT là yếu tố then chốt để đọc kết quả chính xác. Các loại nhiễu ảnh (artifacts) được chia thành: nhiễu do thu nhận (acquisition dependent), nhiễu liên quan đến cơ sở dữ liệu, biến đổi liên quan đến bệnh lý và các yếu tố gây nhiễu nhãn khoa khác. Nhiễu do thu nhận là phổ biến nhất, bao gồm cường độ tín hiệu (signal strength) thấp. Đối với máy Zeiss, cường độ tín hiệu dưới 6 cần được loại bỏ và thực hiện quét mới. Các cử động mắt, chớp mắt hoặc đục môi trường trong suốt có thể tạo ra bóng che khuất toàn bộ độ dày RNFL, hiển thị sai lệch dưới dạng vùng đỏ trên bản in OCT. Do đó, bác sĩ cần kiểm tra kỹ tất cả các lát cắt để loại trừ nhiễu trước khi đưa ra kết luận lâm sàng.
Tương quan cấu trúc-chức năng và các tiêu chuẩn chẩn đoán
Việc tương quan giữa các phát hiện trên đĩa thị, OCT và thị trường là vô cùng quan trọng. Các kiểu tổn thương thị trường sớm trong Glaucoma thường xuất hiện trong vòng 10 đến 20 độ từ điểm mù, được gọi là ám điểm cạnh trung tâm (paracentral scotomas) và bậc mũi (nasal step). Khi bệnh tiến triển, các khuyết hổng hợp nhất thành ám điểm hình cung (arcuate scotomas) tuân theo mô hình lớp sợi thần kinh. Các đặc điểm của tổn thương do Glaucoma thường không đối xứng giữa hai mắt và tôn trọng kinh tuyến ngang, trong khi các tổn thương thần kinh thường tôn trọng kinh tuyến dọc. Một nghiên cứu trên 513 mắt với thời gian theo dõi trung bình 52 tháng cho thấy mất thể tích khu trú của phức hợp tế bào hạch (ganglion cell complex focal volume loss) là yếu tố dự báo tốt nhất cho sự chuyển đổi thị trường.
Phân biệt Glaucoma với các bệnh lý giả Glaucoma
Bệnh lý giả Glaucoma bao gồm các tình trạng như giang mai thần kinh (neurosyphilis), drusen đĩa thị (optic disc drusens), teo thị thần kinh do thiếu máu cục bộ (ischemic optic atrophy) và bán manh (hemianopia). Các yếu tố giúp phân biệt bao gồm: sự hiện diện của nhợt nhạt vành đĩa thị (neuroretinal rim pallor) có độ đặc hiệu 94% cho teo thị thần kinh không do Glaucoma, trong khi khuyết vành đĩa thị (notching) có độ đặc hiệu gần 87% cho Glaucoma. Nếu có sự giảm thị lực, rối loạn sắc giác hoặc thị lực dưới 20/40 không tương xứng với mức độ lõm đĩa thị, cần nghi ngờ các nguyên nhân không do Glaucoma. Các bệnh lý như viêm võng mạc sắc tố (retinitis pigmentosa) có thể gây nhầm lẫn với Glaucoma do các khuyết hổng thị trường hình ống, nhưng cần tìm kiếm bộ ba: nhợt đĩa thị, co hẹp tiểu động mạch và các gai xương (bony spicules) để chẩn đoán chính xác.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu dự báo | 513 mắt |
| Thời gian theo dõi trung bình | 52 tháng |
| Độ đặc hiệu nhợt vành đĩa thị | 94% |
| Độ đặc hiệu khuyết vành đĩa thị | 87% |
| Ngưỡng tín hiệu OCT (Zeiss) | Dưới 6 cần loại bỏ |
| Ngưỡng tín hiệu OCT (tài liệu khác) | Dưới 50 là không chấp nhận được |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không dựa hoàn toàn vào kết quả máy móc (OCT/thị trường) mà phải luôn kết hợp với đánh giá lâm sàng toàn diện. Một điểm cần lưu ý là sự khác biệt giữa các loại máy OCT (Spectral domain so với Time domain) và việc cần theo dõi bệnh nhân trên cùng một thiết bị để đảm bảo tính nhất quán của dữ liệu. Các bệnh lý giả Glaucoma thường bị bỏ sót nếu bác sĩ chỉ tập trung vào các bản in màu đỏ/vàng của máy mà không xem xét kỹ hình ảnh đáy mắt và bệnh sử.
- Luôn thực hiện kiểm tra đáy mắt kỹ lưỡng và không chỉ dựa vào kết quả in sẵn từ máy OCT hoặc thị trường.
- Loại bỏ các bản quét OCT có cường độ tín hiệu thấp (dưới 6 với máy Zeiss) hoặc có nhiễu do chớp mắt, cử động mắt.
- Sử dụng bản đồ phức hợp tế bào hạch (GCIP) để hỗ trợ chẩn đoán trong các trường hợp phù gai thị hoặc khi RNFL không đáng tin cậy.
- Luôn so sánh kết quả OCT với ảnh chụp đáy mắt, đặc biệt là ảnh chụp lập thể, để phân biệt giữa lõm đĩa thị sinh lý và bệnh lý.
- Trong trường hợp nghi ngờ bệnh lý thần kinh, cần chỉ định neuroimaging nếu có các dấu hiệu như thị lực giảm không tương xứng, nhợt đĩa thị hoặc khuyết hổng thị trường tôn trọng kinh tuyến dọc.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, 2026, Spotting Glaucoma Masqueraders Multi Subspecialty Focus, aioseditorproceedings, Video ID: cSHDCBcB3qk.