Tổng quan chấn thương nhãn khoa và quản lý lâm sàng: Từ phân loại đến xử trí

Bs Ngô Hữu Thế
24.10.26
Last Updated

Chấn thương nhãn khoa là một trong những nguyên nhân gây mù lòa có thể phòng ngừa được, với khoảng 1,6 triệu người mù trên toàn thế giới do chấn thương mắt, theo dữ liệu từ hội thảo AIOC 2026 IC89 về chủ đề chấn thương nhãn khoa. Tại Hoa Kỳ, mỗi năm có gần 50.000 trường hợp mù do chấn thương và hơn 2,5 triệu ca chấn thương mắt xảy ra, trong đó 30-40% trường hợp mù một mắt là do chấn thương.

Tổng quan và phân loại chấn thương nhãn khoa

Chấn thương nhãn khoa có phân bố tuổi hai đỉnh (bimodal age distribution), tập trung ở nhóm 5-25 tuổi và trên 75 tuổi, với tỷ lệ nam/nữ là 4:1 do các yếu tố nguy cơ nghề nghiệp. Khoảng 13-16% chấn thương mắt đi kèm với chấn thương hệ thống, và lên tới 83% chấn thương đầu có liên quan đến tổn thương mắt. Tại Ấn Độ, tỷ lệ lưu hành hàng năm là 3,5%. Các nguyên nhân phổ biến bao gồm tai nạn giao thông, ẩu đả, thể thao, tai nạn hóa chất, chấn thương nghề nghiệp và ngã ở người già. Chấn thương do pháo hoa chiếm gần 20% các ca chấn thương mắt, đặc biệt ảnh hưởng đến trẻ em và người đứng xem. Chấn thương hóa chất đang có xu hướng tăng, chiếm tới 22% (tăng từ 7-10% trước đây) và 45% các chấn thương mắt nghề nghiệp. Trong các cuộc xung đột, chấn thương mắt chiếm 15,8% các ca sơ tán y tế, với 25% chấn thương mắt trong các vụ tấn công khủng bố tại Mogadishu năm 2019 là do nổ.

Hệ thống phân loại chấn thương

Việc chuẩn hóa thuật ngữ là yếu tố then chốt để tiên lượng và quản lý lâm sàng. Giáo sư Pun (1996) đã khởi xướng phân loại chấn thương nhãn cầu kín (closed globe) và nhãn cầu mở (open globe). Nhóm phân loại chấn thương nhãn khoa (Ocular Trauma Classification Group - OTCG) đã xây dựng hệ thống chuẩn hóa dựa trên 4 thành phần: loại chấn thương (dựa trên cơ chế), độ nặng, tình trạng đồng tử và vùng tổn thương. Birmingham Eye Trauma Terminology (BETT) tiếp tục chuẩn hóa các loại chấn thương như đụng dập (contusion), rách phiến (lamellar laceration), rách nhãn cầu (laceration), vỡ nhãn cầu (rupture), xuyên thấu (penetrating) và chấn thương xuyên thủng (perforating).

Tiên lượng và đánh giá

Ocular Trauma Score (OTS) được Giáo sư Kuhn phát triển vào đầu những năm 2000 để tiên lượng thị lực cuối cùng dựa trên điểm số thô. Điểm số cao hơn cho thấy tiên lượng tốt hơn; ví dụ, điểm 92-100 tương ứng với 92% khả năng đạt thị lực 6/12 hoặc tốt hơn. Pediatric Ocular Trauma Score (POTS) cải tiến bằng cách bao gồm tuổi và vị trí tổn thương. Nghiên cứu iigate là một đánh giá đa trung tâm lớn đã xác nhận các yếu tố then chốt bao gồm thị lực ban đầu, tuổi, vùng tổn thương, trục thị giác, rách giác mạc, bong võng mạc (RDS) và dị vật nội nhãn (IOFB).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mù do chấn thương toàn cầu1,6 triệu người
Số ca chấn thương mắt hàng năm (Hoa Kỳ)2,5 triệu ca
Tỷ lệ mù do chấn thương (Hoa Kỳ)50.000 người/năm
Tỷ lệ chấn thương mắt kèm chấn thương hệ thống13-16%
Tỷ lệ chấn thương đầu kèm tổn thương mắtlên tới 83%
Tỷ lệ chấn thương mắt do pháo hoagần 20%
Tỷ lệ chấn thương hóa chất trong chấn thương nghề nghiệplên tới 45%
Tỷ lệ chấn thương mắt trong sơ tán y tế (xung đột)15,8%
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 IC89; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các số liệu về tỷ lệ chấn thương trong xung đột và hóa chất phản ánh gánh nặng bệnh tật thay đổi theo bối cảnh xã hội. Việc sử dụng OTS/POTS là công cụ hỗ trợ tiên lượng quan trọng, tuy nhiên cần lưu ý đây là công cụ thống kê, không thay thế đánh giá lâm sàng cá thể hóa.

Quản lý chấn thương giác mạc và dị vật

Mục tiêu của khâu giác mạc là khôi phục cấu trúc sinh lý và chức năng của giác mạc. Đối với các vết rách nhỏ (< 2-3 mm), có thể sử dụng kính tiếp xúc điều trị (BCL) hoặc keo dán mô. Khi khâu, cần chú ý căn chỉnh để giảm thiểu loạn thị (astigmatism). Các mũi khâu ngoại vi thường lớn hơn và mũi khâu trung tâm nhỏ hơn. Trong trường hợp có tổn thương thủy tinh thể, cần quyết định xử trí đồng thời hoặc tuần tự. Nếu thủy tinh thể vỡ, cần xử trí trước khi khâu giác mạc. Đối với chấn thương hóa chất, việc tưới rửa (irrigation) ngay lập tức là quan trọng nhất, không nên lãng phí thời gian tìm thuốc đối kháng.

Chấn thương đoạn sau và Glaucoma sau chấn thương

Chấn thương đoạn sau có thể gây bong võng mạc, xuất huyết dịch kính (vitreous hemorrhage) và dị vật nội nhãn. Thời điểm phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) là vấn đề tranh luận; tuy nhiên, các trường hợp viêm nội nhãn (endophthalmitis), dị vật nội nhãn độc tính và bong võng mạc cần can thiệp sớm trong vòng 72 giờ. Đối với các trường hợp khác, có thể trì hoãn 3-14 ngày. Glaucoma sau chấn thương có thể do nhiều nguyên nhân: xuất huyết tiền phòng (hyphaema), tổn thương vùng bè (trabecular meshwork), viêm mống mắt thể mi (traumatic iritis) hoặc xuất huyết hắc mạc. Gonioscopy là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán thoái lui góc (angle recession).

  • Luôn thực hiện đánh giá toàn diện, không chỉ tập trung vào đèn khe (slit lamp) để tránh bỏ sót tổn thương đi kèm.
  • Ưu tiên tưới rửa ngay lập tức trong chấn thương hóa chất trước khi thực hiện các can thiệp khác.
  • Sử dụng các công cụ tiên lượng như OTS để tư vấn bệnh nhân dựa trên bằng chứng (evidence-based patient counseling).
  • Luôn duy trì sự nghi ngờ cao đối với các trường hợp giả vờ bệnh (malingering) trong các vụ việc có yếu tố pháp lý.
  • Ghi chép hồ sơ bệnh án (MLC) chi tiết, khách quan và có hình ảnh minh họa để bảo vệ pháp lý cho bác sĩ và bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, The ABC of Ocular Trauma, aioseditorproceedings, Video ID: ln9nMAXwra8.

Xem thêm