Nhận diện tổn thương cấu trúc trên bản đồ OCT RNFL thô trước khi xuất hiện tổn thương thị trường

Bs Ngô Hữu Thế
21.10.26
Last Updated

Tại Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn (AIOC 2026), trong bài giảng thuộc phiên IC360, Bác sĩ Priti Paritosh Kamdar đã trình bày phương pháp phân tích bản đồ thô trên ảnh chụp cắt lớp vi tính võng mạc (Optical Coherence Tomography - OCT) nhằm phát hiện sớm các tổn thương cấu trúc trước khi xuất hiện tổn thương trên thị trường.

Quy trình phân tích ảnh OCT và tầm quan trọng của dữ liệu thô

Khác với thị trường (visual field) nơi lâm sàng thường quan sát dữ liệu thống kê trước khi xem dữ liệu thô, trong chụp cắt lớp vi tính võng mạc (OCT), quy trình chuẩn bắt buộc phải đánh giá dữ liệu thô (raw data) đầu tiên. Tác giả nhấn mạnh trước hết cần kiểm tra danh tính bệnh nhân, cường độ tín hiệu (signal strength) và chất lượng hình ảnh. Bước tiếp theo là kiểm tra các đường phân đoạn (segmentation). Phân đoạn là thuật toán giúp máy tính nhận diện và tách biệt các lớp võng mạc để đo khoảng cách giữa hai đường ranh giới. Nếu đường phân đoạn bị vẽ sai, toàn bộ các con số độ dày do máy tính toán sẽ hoàn toàn sai lệch. Sau khi xác nhận phân đoạn chuẩn xác, bác sĩ cần xem xét bản đồ độ dày lớp sợi thần kinh võng mạc (Retinal Nerve Fiber Layer - RNFL) và bản đồ độ lệch (deviation map) để phát hiện xảo ảnh do chớp mắt (blink artifact) hoặc lệch tâm.

Nhận diện các mẫu hình thái trên bản đồ độ dày RNFL

Trên khối quét 6x6 mm của máy Zeiss, lớp RNFL bình thường hiển thị mẫu hình cánh bướm (butterfly pattern) với cực trên và cực dưới có màu đỏ tươi thể hiện độ dày lý tưởng. Trên bản đồ thô, màu đỏ biểu thị độ dày tốt còn màu xanh dương biểu thị sự mỏng đi. Các tổn thương cấu trúc do glaucoma thường tạo nên các mẫu hình đặc trưng: tổn thương khuyết dạng nêm (wedge-shaped defect) là dấu hiệu điển hình của tổn thương glaucomatous. Một số trường hợp có mẫu hình cánh bướm xẻ đôi (bifid/split butterfly pattern), đây có thể là biến thể bình thường trừ khi đi kèm khu vực teo mỏng rõ rệt. Việc đánh giá tổn thương dựa trên nhận diện sự mất đối xứng giữa hai mắt (inter-eye asymmetry) và sự mất đối xứng giữa cực trên - cực dưới (superior-inferior asymmetry). Trong trường hợp nặng, tổn thương tiến triển thành teo toàn bộ (global thinning) khiến vùng màu đỏ biến mất hoàn toàn.

Cạm bẫy xảo ảnh và các biến thể giải phẫu bình thường

Sai lầm phổ biến trên lâm sàng là quá phụ thuộc vào màu sắc của biểu đồ thống kê. Khi bản đồ thô xuất hiện vùng màu đen, máy ghi nhận độ dày bằng 0 micron. Tuy nhiên, các tế bào hạch (ganglion cells) khi teo hoại tử không bao giờ mất hoàn toàn về 0 micron ngay cả ở mắt không còn cảm nhận ánh sáng. Do đó, điểm đen trên bản đồ thô chính là xảo ảnh che lấp do đục dịch kính đặc (dense vitreous floater). Xảo ảnh do chuyển động (motion artifact) lại tạo ra sự đứt gãy đột ngột trên hình cánh bướm. Bên cạnh đó, các biến thể giải phẫu như gai thị lệch trí hoặc đường đi RNFL bất thường có thể khiến bó sợi bị đẩy về phía mũi hay thái dương. Vì cơ sở dữ liệu chuẩn (normative database) của máy chỉ dựa trên khoảng 400 đến 500 người bình thường, sự lệch vị trí giải phẫu này sẽ khiến máy báo động đỏ sai lệch ("red disease") dù cấu trúc hoàn toàn bình thường. Ngược lại, hiện tượng "green disease" xảy ra khi dữ liệu thống kê báo màu xanh (trong giới hạn 5%) nhưng bản đồ thô đã thể hiện rõ sự teo mỏng và mất đối xứng.

Đối chiếu lâm sàng và ứng dụng trên hệ thống OCT Topcon

Vai trò của OCT là đối chiếu và củng cố cho chẩn đoán lâm sàng chứ không thay thế việc khám gai thị và soi góc tiền phòng. Tác giả nêu ví dụ một bệnh nhân có nhãn áp (Intraocular pressure - IOP) 32 mmHg, trên gai thị quan sát thấy tổn thương khuyết sợi rõ rệt; kết quả OCT xác nhận khuyết dạng nêm ở vùng thái dương dưới và dưới-dưới tương ứng hoàn toàn với gai thị, trong khi thị trường hoàn toàn bình thường. Hệ thống Topcon cung cấp khối quét rộng 9x12 mm hoặc 9x9 mm. Mặc dù đường phân đoạn của Topcon không quá mịn như Zeiss, vùng quét rộng cho phép bác sĩ theo dõi bó sợi thần kinh tổn thương kéo dài từ gai thị vào tận hoàng điểm (macula). Đối với phức hợp tế bào hạch (GCC), hình thái chuẩn có dạng bánh donut với đường rãnh thái dương (temporal raphe). Khi có sự mâu thuẫn giữa bản đồ thô và dữ liệu thống kê, bác sĩ bắt buộc phải quay lại đánh giá trực tiếp gai thị và thị trường.

Chỉ số / Đặc điểmKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu cơ sở dữ liệu chuẩn (Normative database)400 đến 500 người bình thường
Kích thước khối quét Zeiss OCTKhối 6 x 6 mm
Kích thước khối quét Topcon OCTKhối 9 x 12 mm hoặc 9 x 9 mm
Giá trị độ dày vùng màu đen trên bản đồ thô0 micron, xảo ảnh do đục dịch kính đặc
Nhãn áp (IOP) ca lâm sàng minh họa32 mmHg, tổn thương cấu trúc trước thị trường
Mẫu hình RNFL bình thường trên bản đồ thôMẫu hình cánh bướm (butterfly pattern), cực trên và dưới màu đỏ
Đặc điểm hiện tượng "Green disease"Thống kê báo màu xanh bình thường nhưng bản đồ thô có teo RNFL

Bình luận: Bài giảng của Dr. Priti Paritosh Kamdar tại AIOC 2026 nhấn mạnh quy trình đọc OCT ngược với thị trường: luôn kiểm tra dữ liệu thô (raw map) và đường phân đoạn (segmentation) trước khi tin vào biểu đồ màu thống kê. Trong thực hành lâm sàng, hiện tượng "green disease" (bỏ sót glaucoma do chỉ nhìn màu xanh thống kê) và "red disease" (chẩn đoán nhầm do lệch biến thể giải phẫu) là những cạm bẫy rất thường gặp. Việc kết hợp hình thái gai thị, nhãn áp và bản đồ thô OCT giúp phát hiện tổn thương cấu trúc ở giai đoạn sớm trước khi xuất hiện khuyết thị trường. Thông tin theo bài giảng AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Thay đổi thực hành lâm sàng từ bài giảng:

  • Luôn kiểm tra đường phân đoạn (segmentation) và chất lượng tín hiệu trước khi đọc các chỉ số độ dày RNFL.
  • Ưu tiên đánh giá bản đồ thô RNFL (raw thickness map) để tìm tổn thương khuyết dạng nêm hoặc bất đối xứng trên-dưới trước khi nhìn màu sắc thống kê.
  • Cảnh giác với các xảo ảnh vùng màu đen (độ dày 0 micron) do đục dịch kính đặc và đứt gãy hình cánh bướm do chớp mắt hoặc chuyển động.
  • Sử dụng OCT để đối chiếu và xác nhận tổn thương gai thị khi thị trường còn hoàn toàn bình thường.

Tài liệu tham khảo:

Kamdar PP. Inside the Nerve Structural Clues Before Field Loss. AIOS Editor Proceedings 2 (AIOC 2026 IC360). 2026. Video ID: 9gS3uBy4xOo.

Xem thêm