Tại khóa đào tạo IC43 thuộc khuôn khổ Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn Độ (AIOS), TS. Pooja Khamar báo cáo thực tế lâm sàng khúc xạ ghi nhận trên 59% bệnh nhân mắc tật cận thị (trong đó gần 59% có mức độ cận trên 5 đến 6 diop) và tỷ lệ viễn thị lần lượt chiếm 16% và 8%. Thực tế này đòi hỏi phẫu thuật viên phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa phẫu thuật khúc xạ trên giác mạc bằng laser và giải pháp can thiệp nội nhãn bảo tồn thể thủy tinh (phakic intraocular lens - pIOL).
Phân bố tật khúc xạ và phổ phẫu thuật hiện nay
Tỷ lệ bệnh nhân cận thị chiếm đa số trong thực hành lâm sàng khúc xạ, với phần lớn các trường hợp cận thị nặng trên 5 đến 6 diop. Phổ phẫu thuật hiện nay rất rộng mở, giúp phẫu thuật viên có giải pháp can thiệp cho khoảng 90% đối tượng mà hiếm khi phải từ chối bệnh nhân. Các lựa chọn can thiệp bao gồm kỹ thuật laser bề mặt và tạo vạt (LASIK, trans-PRK), phẫu thuật rút phiến mô giác mạc (FLEX/lenticule) và phẫu thuật nội nhãn bảo tồn thể thủy tinh (phakic IOL).
So sánh can thiệp giác mạc bằng laser và đặt kính nội nhãn Phakic IOL
Các kỹ thuật laser khúc xạ giác mạc đòi hỏi hệ thống trang thiết bị chẩn đoán và phòng mổ đắt tiền, đồng thời tạo ra những biến đổi mô học vĩnh viễn trên giác mạc. Phương pháp trans-PRK có ưu điểm không dùng dao, một thì, ít làm thay đổi cơ sinh học và phục hồi tốt về mặt khô mắt, nhưng nhược điểm là thời gian phục hồi thị lực chậm, có nguy cơ mờ đục giác mạc (haze) và gây đau cộm nhiều. Phương pháp LASIK có nguy cơ biến chứng liên quan đến vạt, làm thay đổi cấu trúc cơ sinh học giác mạc, tăng quang sai cầu và hoàn toàn không thể hồi phục. Kỹ thuật rút phiến mô không vạt gặp thách thức lớn khi độ dày phiến mô quá mỏng ở mắt cận thị thấp, đường cong học tập cao và can thiệp giác mạc không thể hoàn nguyên.
Ngược lại, phẫu thuật đặt thể thủy tinh nhân tạo trên mắt còn thể thủy tinh mang tính chất hoàn nguyên hoàn toàn; kính có thể được tháo bỏ dễ dàng nếu phát sinh sự cố hoặc bệnh nhân không hài lòng. Sự xuất hiện của các dòng kính nội nhãn sản xuất tại Ấn Độ giúp tối ưu hóa chi phí điều trị. Tỷ lệ đục thể thủy tinh (cataract) thứ phát sau phẫu thuật là rất thấp; thống kê thực tế cho thấy trong 100 bệnh nhân chỉ có khoảng 1 ca phát triển đục thể thủy tinh trong vòng 5 năm theo dõi. Đối với bệnh nhân trẻ tuổi, phakic IOL vượt trội hoàn toàn so với phẫu thuật thay thể thủy tinh khúc xạ (refractive lens exchange - RLE) nhờ bảo tồn nguyên vẹn chức năng điều tiết tự nhiên.
| Chỉ số/Kết cục lâm sàng | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bệnh nhân cận thị đến khám khúc xạ | 59% hoặc cao hơn |
| Tỷ lệ cận thị nặng (> 5 đến 6 diop) | Gần 59% tổng số bệnh nhân cận thị |
| Tỷ lệ bệnh nhân viễn thị | 16% và 8% (hai phân nhóm theo báo cáo) |
| Tỷ lệ đục thể thủy tinh sau đặt phakic IOL | 1 ca trên 100 mắt trong 5 năm theo dõi |
| Độ tuổi phẫu thuật phakic IOL lý tưởng | Khoảng 21 tuổi (chấp nhận > 18 tuổi nếu khúc xạ ổn định > 1 năm) |
| Độ sâu tiền phòng (ACD) khuyến cáo | ≥ 2,8 mm (người mới bắt đầu phẫu thuật nên chọn ≥ 3,0 mm) |
| Ngưỡng độ dày giác mạc chống chỉ định laser | < 460 μm (ngay cả khi giác mạc khỏe mạnh và độ cận thấp) |
| Sai lệch đo khoảng cách trắng - trắng bằng máy quang học | Đo quá mức từ 0,2 đến 0,3 mm (hoặc nhiều hơn so với thước kẹp) |
| Tỷ lệ biến chứng dịch kính - võng mạc ở người trẻ | Tăng gấp gần 4 lần (hoặc 4%) so với người lớn tuổi |
Tiêu chuẩn đánh giá và chuẩn bị bệnh nhân phẫu thuật Phakic IOL
Quy trình sàng lọc dựa trên công trình tác giả từng công bố trên Tạp chí Nhãn khoa Ấn Độ (IGO) chuyên san phẫu thuật khúc xạ. Về độ tuổi, mốc tối ưu là 21 tuổi, nhưng có thể chỉ định cho bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên với điều kiện độ khúc xạ đã ổn định trên 1 năm. Về giải phẫu tiền phòng, độ sâu tiền phòng (anterior chamber depth - ACD) tối thiểu cần đạt 2,8 mm; đối với phẫu thuật viên mới bắt đầu tiếp cận kỹ thuật, ngưỡng an toàn được khuyến cáo là 3,0 mm. Giác mạc và thể thủy tinh phải trong suốt, chưa từng can thiệp phẫu thuật nhãn cầu trước đó.
Các chống chỉ định tuyệt đối bao gồm: bệnh lý võng mạc sẵn có, đục thể thủy tinh, bất thường đồng tử và bệnh lý glaucoma. Lộ trình phẫu thuật thành công bao gồm bảng kiểm chặt chẽ từ lập kế hoạch tiền phẫu, chỉ định kích thước thể thủy tinh nhân tạo (sizing), kỹ thuật mổ, tư vấn giải tỏa tâm lý và chăm sóc hậu phẫu. Việc giải thích trước cho người bệnh về các rủi ro hiếm gặp và phương án khắc phục sẽ giúp gia tăng tỷ lệ chấp thuận điều trị thay vì làm bệnh nhân lo lắng từ chối.
Quy trình thăm dò cận lâm sàng tiền phẫu chuyên sâu
Đánh giá khúc xạ bắt buộc phải đo khúc xạ không liệt điều tiết và liệt điều tiết (khúc xạ khô và ướt) nhằm loại trừ tình trạng co quắp điều tiết thường gặp ở mắt cận thị cao. Đánh giá chỉnh quang và lác cơ bản giúp phát hiện các rối loạn vận nhãn hoặc bất thường phân kỳ. Đánh giá gai thị là bước không thể thiếu để thiết lập đường nền đáy mắt, tránh nhầm lẫn giữa biến đổi thoái hóa cận thị với tổn thương glaucoma thực tổn.
Đo đếm tế bào nội mô giác mạc bằng kính hiển vi phản xạ gương (specular microscopy) hỗ trợ phẫu thuật viên đánh giá mật độ nội mô để điều chỉnh kỹ thuật thao tác trong mắt nhằm giảm thiểu tổn thương cơ học. Đo khoảng cách trắng - trắng (white-to-white - WTW) và bản đồ địa hình giác mạc (corneal topography/tomography) là những xét nghiệm bắt buộc. Các thăm dò như siêu âm bán phần trước (UBM), AS-OCT và đo quang sai (aberrometry) có thể linh hoạt bỏ qua, nhưng khám đáy mắt có giãn đồng tử là bắt buộc tuyệt đối.
Chỉ định Phakic IOL ưu tiên thay thế phẫu thuật laser bề mặt
Tác giả phân tích tình huống lâm sàng ở người bệnh 35 tuổi có độ cận thấp: sau phẫu thuật LASIK, bệnh nhân thường phàn nàn về tình trạng đau đầu và khó tập trung thị giác nhìn gần. Cơ chế là do laser làm phẳng giác mạc trung tâm, gây gia tăng quang sai cầu (spherical aberration), từ đó làm suy giảm biên độ sâu của tiêu cự (depth of focus). Ngược lại, phakic IOL bảo tồn được độ sâu tiêu cự nhờ gây ra rất ít quang sai bậc cao (higher-order aberrations - HOAs), đem lại sự hài lòng vượt trội cho nhóm bệnh nhân này.
Phakic IOL là chỉ định bắt buộc thay cho laser trong các trường hợp sau:
- Bề mặt giác mạc bất đối xứng, cơ sinh học yếu hoặc có hiện tượng lệch trục trắc địa.
- Dấu hiệu nghi ngờ hoặc thể tiềm ẩn của giác mạc chóp (forme fruste keratoconus).
- Bệnh nhân có dự kiến nền nhu mô còn lại (residual stromal bed - RSB) quá mỏng.
- Người bệnh có cơ địa sẹo lồi (keloid tendency) chống chỉ định bộc lộ laser bề mặt.
- Mắt có tình trạng khô mắt tiềm ẩn hoặc nhẹ, bệnh nhân có cường độ sử dụng thiết bị màn hình kỹ thuật số cao.
- Giác mạc mỏng dưới 460 μm, kể cả khi giác mạc hoàn toàn khỏe mạnh và độ cận thấp.
Thảo luận chuyên gia: Đo đạc giải phẫu, dự đoán vòm vault và rối loạn điều tiết sau mổ
Về vấn đề trang thiết bị, bản đồ giác mạc (topography) là bắt buộc và không thể thay thế bằng máy đo độ cong giác mạc (keratometry K1, K2) thông thường. Khám K1 K2 thông thường có thể hiển thị chỉ số bình thường (ví dụ 41 đến 44 diop) nhưng sẽ bỏ sót tình trạng dốc nhẹ vùng dưới hoặc bất đối xứng trên - dưới trong giai đoạn sớm của giác mạc chóp. Ngược lại, đo đếm tế bào nội mô nếu không có máy chuyên dụng thì bác sĩ có thể tạm thời dựa vào đánh giá tỉ mỉ qua đèn khe nếu có kinh nghiệm lâm sàng tốt.
Về đo khoảng cách trắng - trắng (WTW), thiết bị đo khúc xạ sinh trắc quang học (optical biometer) thường cho kết quả cao hơn thực tế từ 0,2 đến 0,3 mm (hoặc nhiều hơn). Phẫu thuật viên có thể tin cậy chỉ số từ hệ thống máy ảnh Scheimpflug hoặc Orbscan; nếu không có, việc sử dụng thước kẹp kỹ thuật số (digital caliper) và lấy giá trị trung bình của 3 lần đo được xem là tiêu chuẩn vàng. Để dự đoán độ nâng vòm kính (vault prediction), phẫu thuật viên có thể tham khảo phần mềm trực tuyến iclcalc.com hoặc công cụ tính toán từ hãng Biotek tích hợp dữ liệu nhiều trang thiết bị.
Đối với triệu chứng nhìn mờ gần sau mổ phakic IOL, nguyên nhân xuất phát từ hai tình huống: xuất hiện độ dịch chuyển viễn thị (hyperopic shift) ngoài dự tính, hoặc bệnh nhân trên 40 tuổi suy giảm điều tiết. Ngoài ra, người cận thị nặng thường có thói quen đeo kính thiếu độ từ 1,0 đến 1,5 diop trước mổ. Khi phẫu thuật viên chỉnh đủ độ viễn cảnh nhìn xa, hệ thống điều tiết chưa kịp thích ứng sau nhiều năm không làm việc dẫn đến mỏi điều tiết tạm thời. Tình trạng này thường tự hồi phục trong vòng 1 tuần đến 1 tháng và cần được giải thích kỹ để bệnh nhân an tâm.
Bình luận: Bài trình bày của TS. Pooja Khamar cung cấp góc nhìn thực tiễn về việc mở rộng chỉ định phakic IOL sang nhóm cận thị thấp khi có các yếu tố cản trở can thiệp giác mạc (như cơ sinh học yếu, khô mắt, giác mạc dưới 460 μm hoặc nguy cơ mất độ sâu tiêu cự ở tuổi 35). Tuy nhiên, cần lưu ý việc chỉ dựa vào đèn khe để loại trừ nguy cơ nội mô thay cho kính hiển vi gương là một hạn chế lớn, tiềm ẩn rủi ro bùng phát mất bù nội mô về lâu dài. Đồng thời, nguy cơ co kéo chân dịch kính gây rách võng mạc ở người trẻ tuổi (tăng gần gấp 4 lần) đòi hỏi quy trình soi đáy mắt chu biên phải được thực hiện nghiêm ngặt trước khi can thiệp nội nhãn.
Hành động lâm sàng rút ra:
- Tuyệt đối không chỉ định phẫu thuật cắt gọt laser trên giác mạc có độ dày dưới 460 μm hoặc có bất đối xứng trên bản đồ địa hình giác mạc, bất kể độ cận thấp.
- Không dùng đơn thuần chỉ số WTW từ máy đo sinh trắc quang học để chọn size ICL mà cần đối chiếu với Scheimpflug, Orbscan hoặc thước kẹp kỹ thuật số lấy trung bình 3 lần.
- Tư vấn trước mổ về nguy cơ khó khăn nhìn gần tạm thời trong 1 tuần đến 1 tháng cho bệnh nhân cận thị nặng do thói quen chỉnh thiếu độ kéo dài gây chậm đáp ứng điều tiết.
- Kiểm tra đáy mắt chu biên có giãn đồng tử tối đa để tầm soát nguy cơ bong rách võng mạc trước khi quyết định phẫu thuật nội nhãn ở đối tượng cận thị trẻ tuổi.
Tài liệu tham khảo:
Pooja Khamar, 2026, Right Patient and Perfect Surface, AIOS IC43 Proceedings, aioseditorproceedings, Video ID: vUpnAedImuk