Nhiễm Varicella Zoster ở đoạn trước nhãn cầu: Chẩn đoán và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
31.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC2026, Dr. Rama Rajagopal đã trình bày về các thách thức trong quản lý nhiễm Varicella Zoster (VZV) ở đoạn trước nhãn cầu, nhấn mạnh đây là một bệnh lý đa hệ thống đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ nhãn khoa và các chuyên khoa khác. Khác với herpes simplex, VZV thường biểu hiện với các tổn thương đặc trưng như giả nhánh (pseudo dendrite) và có nguy cơ cao gây ra các biến chứng như tăng nhãn áp, viêm màng bồ đào và hoại tử võng mạc cấp tính (Acute Retinal Necrosis - ARN).

Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán phân biệt

Điểm khác biệt then chốt giữa nhiễm herpes simplex và VZV nằm ở hình thái tổn thương giác mạc. Trong khi herpes simplex thường biểu hiện bằng các nhánh thật (true dendrite) với các bóng tận cùng (terminal bulbs), VZV thường gây ra các giả nhánh (pseudo dendrite). Các giả nhánh này cũng có thể xuất hiện trong các tình trạng khác như sử dụng kính tiếp xúc, nhiễm acanthamoeba hoặc chấn thương. Bệnh nhân VZV cần được đánh giá toàn diện, bao gồm kiểm tra nhãn áp và vận nhãn, ngay cả khi không có triệu chứng tại mắt rõ rệt, vì virus có thể di chuyển dọc theo các nhánh thần kinh trán, thần kinh sinh ba và thần kinh mũi mi.

Quản lý các giai đoạn bệnh và biến chứng

Bệnh lý VZV tại mắt trải qua các giai đoạn cấp tính, bán cấp và mãn tính với các biểu hiện đa dạng như viêm kết mạc nang, viêm giác mạc đốm biểu mô, viêm màng bồ đào trước, viêm giác mạc nhu mô và tăng nhãn áp thứ phát. Đối với viêm giác mạc nhu mô, việc điều trị phụ thuộc vào thể bệnh: thể hoại tử (necrotizing) cần ưu tiên kháng virus đường uống và hạn chế tối đa steroid, trong khi thể không hoại tử (non-necrotizing) chủ yếu điều trị viêm bằng steroid kết hợp kháng virus. Bác sĩ cần đặc biệt lưu ý đến tình trạng giảm cảm giác giác mạc, có thể dẫn đến khô mắt nặng và nguy cơ thủng giác mạc nếu không được theo dõi sát sao và ổn định bề mặt nhãn cầu.

Phẫu thuật đục thủy tinh thể và dự phòng

Phẫu thuật đục thủy tinh thể trên mắt có sẹo do VZV đòi hỏi kỹ thuật cẩn trọng, bao gồm tạo bao xé (rexis) lớn, bắt đầu từ vùng xa sẹo và sử dụng nhuộm bao (trypan blue) để hỗ trợ. Do nguy cơ mất bù giác mạc, cần đánh giá kỹ độ dày giác mạc và mật độ tế bào nội mô trước phẫu thuật. Về dự phòng, mặc dù chưa có sự đồng thuận tuyệt đối, tác giả khuyến cáo sử dụng kháng virus đường uống ít nhất 1 tuần trước phẫu thuật và tiếp tục trong 1 tháng sau đó. Dữ liệu từ Zoster Eye Disease Study cho thấy việc sử dụng valacyclovir dự phòng có thể làm giảm tỷ lệ tái phát tại mắt và đau thần kinh sau zona (postherpetic neuralgia).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều valacyclovir dự phòng500 mg, 2 lần/ngày
Liều acyclovir dự phòng40 mg, tài liệu không nêu tần suất
Thời gian dùng kháng virus dự phòngÍt nhất 1 tuần trước và 1 tháng sau phẫu thuật
Hiệu quả vaccine tái tổ hợp90% ở người >50 tuổi hoặc >18 tuổi có nguy cơ
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm tra vận nhãn và nhãn áp trong mọi trường hợp zona mắt, ngay cả khi bệnh nhân không có triệu chứng diplopia. Hạn chế của tài liệu là thiếu các con số cụ thể về cỡ mẫu trong các ca lâm sàng được dẫn chứng, do đó cần thận trọng khi ngoại suy kết quả điều trị cho mọi đối tượng bệnh nhân.
  • Luôn kiểm tra nhãn áp và vận nhãn ở mọi bệnh nhân zona mắt để phát hiện sớm liệt dây thần kinh sọ hoặc tăng nhãn áp.
  • Phối hợp chặt chẽ với bác sĩ da liễu để đảm bảo bệnh nhân được chuyển khám nhãn khoa sớm ngay cả khi chưa có triệu chứng tại mắt.
  • Sử dụng kháng virus đường uống kéo dài (ít nhất 1 tháng) cho các trường hợp phẫu thuật đục thủy tinh thể trên mắt có tiền sử viêm do VZV.
  • Cân nhắc vaccine tái tổ hợp cho bệnh nhân trên 50 tuổi hoặc người trên 18 tuổi có nguy cơ cao để giảm tỷ lệ tái phát.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Rama Rajagopal, 2026, Varicella Zoster Infection of the Anterior Segment, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: mbmm3YkZ8ro.

Xem thêm