Bài giảng tại AIOC2026 (IC249) của Dr. R Unnikrishnan Nair đã hệ thống hóa các khía cạnh phẫu thuật trong quản lý bệnh lý hoàng điểm do lực kéo cận thị (Tractional Myopic Maculopathy - TMM). Bệnh lý này xuất hiện trên mắt cận thị nặng (độ cận >6 diopter hoặc chiều dài trục nhãn cầu >26 mm), gây ra các biến đổi cấu trúc võng mạc do sự mất cân bằng giữa các lực tác động lên hoàng điểm.
Cơ chế bệnh sinh và các lực tác động
Sự hình thành TMM là kết quả của sự mất cân bằng giữa các lực hướng tâm (centripetal forces) và các lực bất thường bao gồm lực vuông góc (perpendicular forces) và lực tiếp tuyến (tangential forces). Lực vuông góc bao gồm lực kéo dịch kính và sự biến dạng củng mạc, đẩy cực sau nhãn cầu. Lực tiếp tuyến được tạo ra bởi màng trước võng mạc (Epiretinal Membrane - ERM) và màng ngăn trong (Internal Limiting Membrane - ILM) cứng. Khi các lực bất thường này vượt qua lực hướng tâm duy trì bởi tế bào Müller, võng mạc sẽ bị tách lớp. Các vùng nguy cơ cao (red zones) bao gồm bờ của staphyloma, trung tâm hoàng điểm (nơi xảy ra các vết nứt sơn - lacquer cracks) và các cung mạch máu.
Phân loại và tiến triển bệnh
Hệ thống phân loại Myopic Sclerotic Scale (MSS) không mang tính tuyến tính mà giống như một cây thông Noel với nhiều biến thể. MSS 1 bao gồm các thành phần tách lớp (schisis) ở lớp trong hoặc cả lớp trong và ngoài. MSS 2 xảy ra khi lực kéo mạnh hơn, dẫn đến tách lớp võng mạc sâu và bong võng mạc hoàng điểm. Các thành phần bổ sung bao gồm: A (tách lớp), B (lỗ hoàng điểm phiến - inner lamellar hole), và C (lỗ hoàng điểm toàn bộ - full thickness macular hole). Tiến triển bệnh thường bắt đầu từ tách lớp võng mạc lớp trong, sau đó lan rộng ra lớp ngoài, dẫn đến bong cực sau và cuối cùng có thể hình thành lỗ hoàng điểm toàn bộ kèm bong võng mạc.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thành công phẫu thuật (trước đây) | 40% đến 45% |
| Tỷ lệ thành công phẫu thuật (hiện tại) | lên đến 90% - 95% |
| Vị trí đặt đai củng mạc (macular buckle) | 11 mm đến 12 mm từ rìa giác mạc |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc phân biệt lực kéo chủ đạo để chọn phương pháp phẫu thuật là chìa khóa thành công. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu chi tiết về cỡ mẫu hoặc thiết kế nghiên cứu cụ thể cho các con số tỷ lệ thành công nêu trên.
Thuật toán quản lý và kỹ thuật phẫu thuật
Chiến lược điều trị dựa trên việc xác định loại lực kéo chủ đạo. Đối với lực kéo vuông góc (sky-tick changes), macular buckle được ưu tiên để làm giảm khoảng cách lực kéo bằng cách đẩy cực sau vào trong. Đối với lực kéo tiếp tuyến (ERM, lỗ hoàng điểm), phẫu thuật cắt dịch kính (Pars Plana Vitrectomy - PPV) kết hợp bóc ILM là lựa chọn tiêu chuẩn. Khi có cả hai loại lực kéo, cần kết hợp cả hai phương pháp. Đối với trường hợp lỗ hoàng điểm toàn bộ, kỹ thuật vạt ILM đảo ngược (inverted ILM flap) được khuyến cáo. Kỹ thuật fenestration (cắt dọc theo sợi thần kinh võng mạc) có thể được áp dụng để giải phóng lực kéo trong các trường hợp đặc biệt.
- Theo dõi sát các trường hợp fovea còn nguyên vẹn vì 50% bệnh nhân sẽ tiến triển.
- Ưu tiên macular buckle khi có lực kéo vuông góc đáng kể để tránh bong võng mạc sau PPV.
- Kết hợp PPV và macular buckle cho các trường hợp lỗ hoàng điểm toàn bộ để đạt tỷ lệ đóng lỗ và áp võng mạc cao nhất.
- Tránh bóc ILM tại trung tâm hoàng điểm (fovea sparing) trong giai đoạn sớm để bảo tồn cấu trúc.
- Luôn đánh giá cả hai loại lực kéo (tiếp tuyến và vuông góc) trước khi quyết định phẫu thuật đơn lẻ hay kết hợp.
Tài liệu tham khảo:
Dr. R Unnikrishnan Nair, 2026, Management of Tractional Myopic Maculopathy, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: X4-UNJYhRrY.