Tại hội thảo AIOC2026, phiên IC321, Dr. Jyoti Deswal đã trình bày về các thách thức trong phục hồi thị lực sau phẫu thuật ghép giác mạc xuyên (Penetrating Keratoplasty - PK) và các chiến lược quản lý lâm sàng. Thành công của phẫu thuật không chỉ dừng lại ở một mảnh ghép trong suốt mà được đo lường bằng thị lực chức năng đạt được của bệnh nhân.
Nguyên nhân gây giảm thị lực sau ghép giác mạc
Nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến thị lực không đạt kỳ vọng sau PK là loạn thị (astigmatism). Theo dữ liệu được báo cáo, 15% đến 31% bệnh nhân sau PK có thể phát triển loạn thị sau phẫu thuật lớn hơn 5 diopters. Các nguyên nhân chính bao gồm: loạn thị có sẵn trước phẫu thuật, kỹ thuật cắt giác mạc (trephination) không đều ở người cho hoặc người nhận, mô-men xoắn (rotational torque) trên mảnh ghép, sự khác biệt về độ dày giữa mảnh ghép và giác mạc chủ, hoặc quá trình lành vết thương không đều. Ngoài ra, các nguyên nhân khác bao gồm bất đồng khúc xạ (aniseometropia), sai số khúc xạ độ cao và các quang sai bậc cao (higher-order aberrations).
Các giai đoạn phục hồi thị lực
Quá trình phục hồi thị lực sau PK trải qua các giai đoạn cụ thể: Giai đoạn hậu phẫu tức thì (tuần đầu tiên) có sự biểu mô hóa ban đầu tại mối nối mảnh ghép-giác mạc chủ và giác mạc có thể phù nề tạm thời. Giai đoạn hồi phục sớm (từ tuần 2 đến tuần 6) ghi nhận mảnh ghép đã biểu mô hóa hoàn toàn, tình trạng viêm giảm, thị lực bắt đầu cải thiện nhưng vẫn dao động. Giai đoạn dẻo (từ 2 tháng đến 6 tháng) là lúc mô giác mạc còn dễ uốn nắn, nội mô ổn định và thị lực dần ổn định. Giai đoạn hồi phục và ổn định dài hạn (từ 6 tháng đến 24 tháng) đạt được sự ổn định giác mạc hoàn toàn, mảnh ghép trở nên bền vững hơn, thị lực ổn định, có sự tái phân bố thần kinh cảm giác (sensory reinnervation) và mất tế bào nội mô diễn ra chậm trong tối đa 10 năm.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ loạn thị > 5D sau PK | 15% đến 31% bệnh nhân |
| Thời gian mất tế bào nội mô | Lên đến 10 năm |
| Thời gian theo dõi cần thiết | Ít nhất 1 năm |
| Ngưỡng loạn thị cần can thiệp | Trên 4 diopters |
Kỹ thuật phục hồi thị lực
Các phương pháp phục hồi bao gồm: kính gọng (spectacles), điều chỉnh chỉ khâu (suture manipulation), kính tiếp xúc (contact lenses) và can thiệp phẫu thuật. Kính gọng là lựa chọn đầu tay cho các tật khúc xạ nhẹ đến trung bình, thường được kê đơn sau khi đã tháo chỉ và hình dạng giác mạc ổn định. Tuy nhiên, kính gọng bị hạn chế khi loạn thị trên 4 diopters, loạn thị không đều, bất đồng khúc xạ, vô thủy tinh thể (aphakia) hoặc chênh lệch kích thước ảnh (aniseikonia). Điều chỉnh chỉ khâu có thể thực hiện với 4 kỹ thuật: 16 mũi khâu rời, hoặc các loại khâu liên tục (2 đường khâu với 8, 12 hoặc 16 nút). Nghiên cứu ghi nhận loạn thị không đều cao nhất ở nhóm khâu rời và thấp nhất ở nhóm khâu liên tục 16 nút. Việc tháo chỉ nên được thực hiện từ kinh tuyến dốc nhất, bắt đầu sớm nhất từ 2 tháng sau PK.
Can thiệp phẫu thuật và quản lý biến chứng
Các can thiệp phẫu thuật bao gồm rạch thư giãn (relaxing incisions), khâu nén (compression sutures), phẫu thuật khúc xạ bằng laser (PRK hoặc LASIK hướng dẫn bởi bản đồ giác mạc), cắt bỏ hình nêm (wedge resection - cho loạn thị > 10D), đặt thủy tinh thể nhân tạo toric (toric IOL) hoặc ghép lại (regrafting). Đối với bệnh nhi, cần điều trị nhược thị tích cực kết hợp chỉnh quang. Quản lý hậu phẫu cần chú trọng chẩn đoán sớm tăng nhãn áp (glaucoma) và tân mạch hóa (vascularization). Cần sử dụng steroid tại chỗ trong gần 1 năm để ngăn ngừa thải ghép. Thông tin theo [AIOC2026, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi áp lực nội nhãn (IOP) bằng kỹ thuật không chạm (non-touch technique) vì đây là nguyên nhân thường bị bỏ sót gây thất bại mảnh ghép. Việc giáo dục bệnh nhân về tính "quý giá" của mô ghép là yếu tố then chốt để đảm bảo tuân thủ điều trị steroid kéo dài.
- Kiểm tra IOP định kỳ bằng phương pháp không chạm để phát hiện sớm tăng nhãn áp.
- Duy trì steroid tại chỗ trong ít nhất 1 năm để phòng ngừa thải ghép.
- Sử dụng bản đồ giác mạc (corneal topography) làm công cụ lựa chọn để đánh giá loạn thị.
- Thực hiện tháo chỉ chọn lọc từ kinh tuyến dốc nhất sau 2 tháng nếu không có chống chỉ định.
- Tư vấn bệnh nhân về kỳ vọng thực tế: mảnh ghép trong suốt không đồng nghĩa với thị lực hoàn hảo.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Jyoti Deswal, 2026, Post op Visual Rehabilitation and Challenges and Their Remedies, AIOC2026 IC321, https://www.youtube.com/watch?v=Vd8oN9udlJ4