Quản lý biến chứng dịch kính võng mạc sau phẫu thuật thể thủy tinh: Khuyến cáo từ Dr. Vinit Shah

Bs Ngô Hữu Thế
24.10.26
Last Updated

Trong phiên đào tạo IC77 tại Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn Độ (AIOC), báo cáo của Dr. Vinit Shah đã phân tích toàn diện các biến cố dịch kính võng mạc sau phẫu thuật thể thủy tinh (cataract surgery), nhấn mạnh ranh giới chẩn đoán giữa hội chứng độc bán phần trước và viêm nội nhãn cũng như chiến lược xử trí phù hoàng điểm dạng nang.

Kết cục sau phẫu thuật đục thể thủy tinh và gánh nặng chuyển tuyến võng mạc

Theo quan sát thực tế lâm sàng của báo cáo viên, phẫu thuật thể thủy tinh thường quy có hai kết cục cơ bản: một là bệnh nhân hoàn toàn hài lòng với thị lực phục hồi, hai là bệnh nhân phải chuyển tuyến đến chuyên khoa dịch kính võng mạc. Tình huống thường gặp là phẫu thuật viên đánh giá ca mổ diễn ra thuận lợi, không có biến cố trong mổ, nhưng ngày hôm sau thị lực của người bệnh không cải thiện kèm theo các than phiền khó chịu. Các vấn đề võng mạc xuất hiện ở giai đoạn hậu phẫu sớm chủ yếu là hội chứng độc bán phần trước và viêm nội nhãn, cùng các bệnh lý đáy mắt sẵn có bị bỏ sót trước mổ. Ở giai đoạn muộn hơn, các thực thể thường gặp bao gồm phù hoàng điểm dạng nang (cystoid macular edema [CME]), chớp sáng (photopsias) và viêm nội nhãn muộn.

Phân biệt hội chứng độc bán phần trước (TASS) và viêm nội nhãn cấp tính

Chẩn đoán phân biệt giữa hội chứng độc bán phần trước (toxic anterior segment syndrome [TASS]) và viêm nội nhãn (endophthalmitis) là thách thức hàng đầu trong giai đoạn hậu phẫu sớm. Bệnh nhân TASS biểu hiện nhìn mờ ngay trong vòng 12 đến 48 giờ sau mổ, đặc trưng bởi phù giác mạc toàn bộ từ rìa sang rìa (limbus to limbus corneal edema), có thể có màng xuất tiết diện đồng tử, tăng nhãn áp và mủ tiền phòng (hypopyon). Trái lại, viêm nội nhãn do nhiễm trùng thường xuất hiện muộn hơn, điển hình từ 4 đến 7 ngày sau phẫu thuật, với triệu chứng đau nhức mắt dữ dội hơn nhiều so với TASS, phù giác mạc khu trú, phù mi mắt, tiết tố dính bờ mi (matted eyelashes), cương tụ kết mạc và mủ tiền phòng. Khi siêu âm B-scan ghi nhận đục dịch kính (vitreous opacities), chỉ định tiêm kháng sinh nội nhãn (intravitreal antibiotic injections) là bắt buộc.

Đặc điểm lâm sàngThông số phân biệt theo báo cáo tác giả
Thời gian khởi phát TASS12 đến 48 giờ sau phẫu thuật
Thời gian khởi phát Viêm nội nhãn4 đến 7 ngày sau phẫu thuật
Hình thái phù giác mạcTASS phù từ rìa sang rìa; Viêm nội nhãn thường phù khu trú
Mức độ đau mắtViêm nội nhãn đau dữ dội hơn đáng kể so với TASS
Dấu hiệu phần phụ đi kèmPhù mi, tiết tố bết dính lông mi gợi ý viêm nội nhãn

Vai trò thuốc giãn đồng tử và quy chuẩn dự phòng kháng sinh

Báo cáo viên ghi nhận hiện nay nhiều phẫu thuật viên có xu hướng ngừng sử dụng thuốc liệt điều tiết - giãn đồng tử (mydriatics) sau mổ thể thủy tinh. Tuy nhiên, trên những mắt có nguy cơ viêm cao như bệnh nhân viêm màng bồ đào, đái tháo đường, hoặc ca mổ can thiệp thao tác phức tạp, việc duy trì mydriatics ít nhất một tuần là cần thiết nhằm ngăn ngừa biến chứng tăng nhãn áp và nghẽn đồng tử (pupillary block). Về dự phòng nhiễm trùng, giao thức bắt buộc là nhỏ dung dịch povidone-iodine trước phẫu thuật và tiêm kháng sinh tiền phòng (intracameral antibiotics), chủ yếu là moxifloxacin. Báo cáo viên lưu ý các y văn chỉ ra rằng kháng sinh tra tại chỗ chu phẫu (thường dùng 7 đến 10 ngày) cũng như việc bắt đầu tra kháng sinh một ngày trước mổ không mang lại lợi ích chứng minh trong việc giảm hệ vi khuẩn bề mặt khi đã dùng povidone-iodine đầy đủ, dù thói quen này vẫn được duy trì rộng rãi trong thực hành vì tâm lý an toàn.

Quản lý viêm mống mắt mạn tính và phù hoàng điểm dạng nang (CME)

Ở giai đoạn muộn, bệnh nhân có thể biểu hiện viêm mống mắt mạn tính mức độ nhẹ tái phát kèm chói mắt, hoặc khởi phát phù hoàng điểm dạng nang. Các yếu tố nguy cơ hàng đầu gây CME gồm: đái tháo đường kiểm soát kém, màng trước võng mạc (epiretinal membrane [ERM]), bệnh võng mạc đái tháo đường, sử dụng thuốc tương tự prostaglandin (PG analogs, khuyến cáo nên ngừng), tiền sử CME ở mắt đối bên, và đặc biệt là khoảng cách phẫu thuật giữa hai mắt quá ngắn (mổ mắt thứ hai trong vòng 3 đến 4 ngày hoặc trong vòng 1 tuần). Cơ chế là cơ thể bị kích hoạt đáp ứng căng thẳng hai lần liên tiếp khiến nguy cơ viêm tăng vọt. Về điều trị, nên sử dụng steroid tại chỗ liều cao hạ liều chậm, tiêm steroid dưới bao Tenon sau (posterior sub-Tenon injections). Phẫu thuật viên cần kiên nhẫn theo dõi tối thiểu 4 đến 6 tuần cho mắt ổn định và tái đánh giá lại sau 4 tuần; chỉ cân nhắc tiêm steroid nội nhãn khi bệnh không đáp ứng. Báo cáo viên dẫn chứng ca lâm sàng bị CME cả hai mắt sau khi mổ cách nhau 1 tuần, sau khi điều trị phối hợp steroid đường uống, toàn thân và tại chỗ đã thoái triển hoàn toàn sau 4 tuần mà không cần can thiệp nội nhãn.

Bong dịch kính sau và bệnh lý hoàng điểm tiềm ẩn trước phẫu thuật

Bong dịch kính sau (posterior vitreous detachment [PVD]) rất thường xuất hiện sau mổ thể thủy tinh, hoặc đã có từ trước mổ nhưng phẫu thuật viên không giải thích rõ cho bệnh nhân về hiện tượng ruồi bay (floaters). Khi bệnh nhân nhận thấy vẩn đục sau mổ, họ dễ hoang mang và cần được chuyên gia võng mạc soi đáy mắt cẩn thận để loại trừ vết rách võng mạc (retinal breaks). Bên cạnh đó, các bệnh lý hoàng điểm như lỗ hoàng điểm (macular hole) hoặc màng trước võng mạc mờ nhạt thường bị che khuất bởi đục thể thủy tinh mật độ cao. Tác giả đồng thuận mạnh mẽ với đề xuất đưa chụp cắt lớp quang học hoàng điểm (OCT macula) thành xét nghiệm thường quy trước mổ cho mọi bệnh nhân nhằm phát hiện sớm tổn thương đáy mắt và dự phòng khiếu nại sau phẫu thuật.

Ảnh hưởng phẫu thuật trên bệnh võng mạc đái tháo đường và thoái hóa hoàng điểm

Phản ứng viêm sau mổ thể thủy tinh có thể làm bùng phát phù hoàng điểm và thúc đẩy tiến triển của bệnh võng mạc đái tháo đường, do đó cần kiểm soát đường huyết chặt chẽ và giảm liều steroid từ từ. Hình ảnh chụp OCT lặp lại sau 6 tuần trên bệnh nhân đái tháo đường cho thấy tổn thương có thể giảm dần nếu kiểm soát tốt phản ứng viêm. Ngược lại, đối với bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm tuổi già (age-related macular degeneration [AMD]), quan niệm trước đây cho rằng cần tránh mổ đục thể thủy tinh do sợ kích hoạt viêm làm nặng thêm bệnh hiện đã bị các dữ liệu mới bác bỏ; phẫu thuật thể thủy tinh không làm tăng tốc độ tiến triển của AMD thể ướt, do đó bệnh nhân có chỉ định vẫn nên được phẫu thuật bình thường.

Thông điệp cốt lõi và thảo luận lâm sàng hội trường

Thông điệp then chốt của bài giảng nhấn mạnh việc đánh giá đáy mắt kỹ lưỡng, tư vấn tiền phẫu hiệu quả, thiết lập kỳ vọng thực tế cho người bệnh và chuyển tuyến chuyên khoa kịp thời. Báo cáo viên chỉ rõ một thiên kiến nhận thức phổ biến: khi bệnh nhân của chính mình xuất hiện phản ứng viêm nghiêm trọng sau mổ, phẫu thuật viên hầu như luôn nghĩ đến TASS chứ không chấp nhận khả năng viêm nội nhãn, dẫn đến chậm trễ điều trị; vì vậy cần tham khảo ý kiến đồng nghiệp khách quan.

Trong phần thảo luận, các đại biểu nhấn mạnh OCT nên là xét nghiệm thường quy tương tự xét nghiệm máu cơ bản trước khi phẫu thuật đặt thể thủy tinh nhân tạo cao cấp (premium IOL). Một phẫu thuật viên chia sẻ kinh nghiệm trên 4 đến 5 bệnh nhân cận thị nặng (khúc xạ khoảng -10 D trước mổ) có tiền phòng rất sâu và nếp gấp bao sau: việc đặt vòng căng bao (capsular tension ring [CTR]) giúp làm căng phẳng bao sau và tạo điều kiện đưa IOL vào dễ dàng. Thảo luận cũng cảnh báo về các viên uống tiêu dịch kính (vitreolysis tablets) hoặc thuốc uống dự phòng võng mạc đái tháo đường trước mổ 1 tháng: các thuốc này thiếu dữ liệu nghiên cứu xác thực, làm chậm trễ thời điểm phẫu thuật cần thiết của người bệnh, thậm chí một số bệnh nhân ghi nhận hiện tượng ruồi bay tăng lên sau khi dùng thuốc.

Bình luận: Báo cáo thực tế từ hội nghị AIOC cung cấp góc nhìn thực hành giá trị cho phẫu thuật viên khúc xạ và thể thủy tinh. Thiên kiến tâm lý "chối bỏ viêm nội nhãn" để bám víu vào chẩn đoán TASS là một cạm bẫy lâm sàng nguy hiểm có thể làm mất đi cửa sổ vàng cứu vãn thị lực bệnh nhân. Việc đặt khoảng cách phẫu thuật hai mắt cách nhau ít nhất một tuần là yếu tố quan trọng giúp hạ thấp nguy cơ bùng phát CME hai bên. Cần lưu ý kinh nghiệm đặt vòng CTR cho cận thị nặng chỉ dựa trên quan sát chuỗi ca rất nhỏ (4-5 bệnh nhân), chưa phải hướng dẫn điều trị chuẩn thức.

Thực hành lâm sàng cần thay đổi

  • Khảo sát hoàng điểm trước mổ: Tích hợp OCT hoàng điểm vào quy trình thăm khám thường quy trước phẫu thuật thể thủy tinh, đặc biệt trước khi cấy ghép các loại thể thủy tinh cao cấp hoặc khi đáy mắt bị che khuất bởi đục nhân nặng.
  • Cảnh giác ranh giới TASS và viêm nội nhãn: Nghi ngờ viêm nội nhãn ngay khi viêm bán phần trước xuất hiện từ ngày thứ 4 đến ngày thứ 7 kèm đau nhức dữ dội hoặc có đục dịch kính trên siêu âm B-scan; chủ động hội chẩn chuyên khoa dịch kính võng mạc để tránh thiên kiến chủ quan.
  • Giãn cách phẫu thuật hai mắt: Tránh phẫu thuật mắt thứ hai trong vòng 3 đến 7 ngày sau mắt thứ nhất trên những bệnh nhân có cơ địa viêm, đái tháo đường hoặc có tiền sử CME mắt trước nhằm hạn chế nguy cơ phù hoàng điểm bùng phát.
  • Cân nhắc chỉ định thuốc hỗ trợ: Không trì hoãn phẫu thuật thể thủy tinh để dùng các thuốc uống tiêu dịch kính hoặc thảo dược hỗ trợ đái tháo đường chưa có bằng chứng y văn thuyết phục.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Vinit Shah, 2026, AIOC2026 IC77 Vitreo Retinal Issues, Kênh truyền thông All India Ophthalmological Society (aioseditorproceedings), Video ID: hP83a6nVqmM.

Xem thêm