Bài giảng tại AIOC2026 (IC82) của Dr. Lakshmi Kuniyal đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá các thay đổi ở phân đoạn sau (posterior segment) ở bệnh nhân cận thị, đặc biệt là những người có kế hoạch phẫu thuật khúc xạ. Việc bỏ qua các tổn thương võng mạc ngoại vi có thể dẫn đến các biến chứng đe dọa thị lực nghiêm trọng.
Dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh
Theo báo cáo đánh giá năm 2019 từ Eurotimes, nguy cơ bong võng mạc (Retinal Detachment - RD) ở mắt cận thị chưa phẫu thuật dao động từ 0,7% đến 3,2%. Đặc biệt, ở nhóm cận thị nặng trên -15 diopters, nguy cơ này tăng gấp 50 lần. Cơ chế bệnh sinh bắt đầu từ kích thích cận thị dẫn đến hoạt hóa các tín hiệu cận thị, truyền đến hắc mạc và giải phóng MMP-2s. Quá trình này gây chuyển dạng các nguyên bào sợi củng mạc (scleral myofibroblast transdifferentiation), làm thay đổi collagen loại 1, dẫn đến tái cấu trúc và làm mỏng mô củng mạc, từ đó gây giãn củng mạc sau, mỏng hắc mạc và suy yếu võng mạc ngoại vi.
Tổn thương võng mạc ngoại vi và nguy cơ bong võng mạc
Các tổn thương thoái hóa võng mạc ngoại vi thường gặp bao gồm thoái hóa dạng lưới (lattice degeneration), thoái hóa dạng vết sên (snail track degeneration) và thoái hóa trắng không ép (white without pressure). Một nghiên cứu trên 192 bệnh nhân bị RD (180 ca không do chấn thương, 9 ca do chấn thương, 3 ca do chấn thương đụng dập) cho thấy trong 109 bệnh nhân RD không do chấn thương, tổn thương tiền đề là thoái hóa dạng lưới. Các bệnh nhân cận thị có tổn thương thoái hóa võng mạc ngoại vi có tỷ lệ phát triển RD do rách võng mạc (rhegmatogenous RD) cao hơn đáng kể so với dân số bình thường.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nguy cơ RD (cận thị chung) | 0,7% - 3,2% |
| Nguy cơ RD (cận thị > -15D) | Tăng 50 lần |
| Cỡ mẫu nghiên cứu RD | 192 bệnh nhân |
| Tổn thương tiền đề RD | Thoái hóa dạng lưới (lattice degeneration) |
| Thời gian chờ laser trước phẫu thuật | Ít nhất 1 tuần, khuyến cáo 2 tuần |
Tầm soát và chỉ định dự phòng trước phẫu thuật khúc xạ
Bệnh nhân lên lịch phẫu thuật khúc xạ bắt buộc phải được khám võng mạc giãn đồng tử. Khám lâm sàng vẫn là tiêu chuẩn vàng, vượt trội hơn so với các loại hình ảnh học. Nếu phát hiện tổn thương có thể điều trị như thoái hóa dạng lưới có lỗ hoặc rách võng mạc, cần thực hiện laser quang đông (laser photocoagulation). Thời gian chờ đợi an toàn sau laser là 2 tuần trước khi tiến hành phẫu thuật khúc xạ. Sau phẫu thuật, bệnh nhân cần được theo dõi định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu bong võng mạc như chớp sáng, ruồi bay, hoặc mất thị lực đột ngột (curtain effect).
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc laser dự phòng là bắt buộc để tránh các rủi ro pháp lý (litigation) và biến chứng thị lực. Cần lưu ý rằng việc laser dự phòng trên các tổn thương thoái hóa dạng lưới không có lỗ vẫn còn là chủ đề tranh luận trong y văn, cần cá thể hóa dựa trên tình trạng võng mạc của từng bệnh nhân.
Mối liên quan giữa chiều dài trục nhãn cầu và thay đổi đáy mắt
Nghiên cứu năm 2022 cho thấy mối tương quan giữa chiều dài trục nhãn cầu (axial length) và các thay đổi đáy mắt. Năm thay đổi ở đáy mắt sau và ba thay đổi ở võng mạc ngoại vi liên quan mật thiết đến cận thị trục, bao gồm: liềm cận thị (optic disc crescents), đốm Fuchs (Fuchs spots), vết nứt sơn (lacquer cracks), lồi mắt sau (posterior staphyloma) và teo hắc mạc. Các tổn thương này, cùng với thoái hóa trắng không ép, có liên quan rất có ý nghĩa thống kê với sự gia tăng chiều dài trục nhãn cầu. Ngoài ra, cần cảnh giác với bệnh lý Glaucoma góc mở (open angle glaucoma) ở bệnh nhân cận thị nặng, vì tình trạng mỏng lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL thinning) có thể làm giảm độ chính xác của các công cụ chẩn đoán Glaucoma tiêu chuẩn.
- Thực hiện khám võng mạc giãn đồng tử cho mọi bệnh nhân trước phẫu thuật khúc xạ.
- Chỉ định laser dự phòng cho các tổn thương có nguy cơ cao (thoái hóa dạng lưới có lỗ, rách võng mạc).
- Đảm bảo khoảng cách ít nhất 2 tuần giữa laser dự phòng và phẫu thuật khúc xạ.
- Tư vấn kỹ cho bệnh nhân về tiên lượng thị lực (guarded visual prognosis) nếu có bệnh lý đáy mắt kèm theo.
- Theo dõi định kỳ sau phẫu thuật để phát hiện sớm các biến chứng võng mạc.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Lakshmi Kuniyal, 2026, Retinal Changes in Myopes, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: EFSudghkowo.