Quản lý chấn thương mắt do súng carbide: Báo cáo ca lâm sàng và kinh nghiệm thực hành

Bs Ngô Hữu Thế
23.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOS Editor Proceedings 2026, báo cáo về quản lý chấn thương do súng carbide (carbide gun injury) đã ghi nhận sự gia tăng đáng kể các ca bệnh trong mùa lễ hội Diwali, chủ yếu ảnh hưởng đến trẻ em và nam giới trẻ tuổi do ảnh hưởng từ các video hướng dẫn tự chế (DIY) trên mạng. Cơ chế gây tổn thương bao gồm sự tác động song song của ba yếu tố: chấn thương hóa học (do calcium hydroxide là sản phẩm phụ của phản ứng giữa calcium carbide và nước), chấn thương nhiệt và chấn thương do lực va đập (blunt trauma), đôi khi kèm theo tổn thương do mảnh vỡ (shrapnel injuries).

Biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán

Các bệnh nhân thường nhập viện với các biểu hiện đa dạng bao gồm bỏng quanh hốc mắt (periocular burns), trầy xước biểu mô, khuyết biểu mô giác mạc, phù nề mô đệm và thiếu máu cục bộ vùng rìa (limbal ischemia). Trong các trường hợp nặng, bệnh nhân có thể xuất hiện tình trạng tan chảy giác mạc và củng mạc (corneal and scleral melt), trắng hóa kết mạc, sưng nề mi, phù kết mạc (chemosis) và xuất huyết tiền phòng (hyphema). Các tổn thương do lực va đập cũng được ghi nhận như dị vật cắm sâu, rách mi và rách giác mạc. Trong chuỗi ca lâm sàng gồm 14 bệnh nhân, có 2 trường hợp có thị lực PL (Perception of Light) âm tính tại thời điểm nhập viện.

Quy trình xử trí cấp cứu

Quy trình xử trí ngay lập tức tuân thủ phác đồ bỏng kiềm, bao gồm rửa mắt bằng nước muối sinh lý (copious irrigation) ngay tại phòng cấp cứu mà không cần chờ đợi thiết lập phòng mổ, sử dụng ít nhất 2 chai Ringer's lactate. Việc rửa mắt được thực hiện bất kể bệnh nhân có tiền sử tiếp xúc hóa chất hay không. Các mảnh vụn carbide và dị vật nhựa được loại bỏ nếu quan sát thấy. Sau đó, bệnh nhân được điều trị nội khoa với kháng sinh phổ rộng, thuốc liệt cơ thể mi (cycloplegics), nước mắt nhân tạo, steroid tại chỗ, vitamin C đường uống và thuốc hạ nhãn áp (anti-glaucoma medications) kèm theo theo dõi sát áp lực nội nhãn (intraocular pressure).

Can thiệp phẫu thuật và theo dõi

Đối với các trường hợp khuyết biểu mô không lành sau 2 ngày, kính tiếp xúc điều trị (Bandage Contact Lens - BCL) được chỉ định. Đối với các trường hợp khuyết biểu mô kèm thiếu máu cục bộ vùng rìa trên 3 giờ đồng hồ, phẫu thuật ghép màng ối (amniotic membrane transplant) sớm được thực hiện, có hoặc không kèm theo kỹ thuật rạch (slit). Phẫu thuật rạch được ưu tiên trong các trường hợp chấn thương nặng (độ 4 đến độ 6 theo phân loại Dua's classification). Đối với các ca có rách mi, phẫu thuật khâu phục hồi mi kết hợp ghép màng ối được thực hiện để ngăn ngừa biến chứng dính mi cầu (symblepharons).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu14 bệnh nhân
Số ca PL âm tính2 bệnh nhân
Thời gian hồi phục (quản lý nội khoa)4 đến 6 tuần
Thiếu máu vùng rìa chỉ định ghép màng ốiTrên 3 giờ đồng hồ
Dung dịch rửa mắtÍt nhất 2 chai Ringer's lactate
Bình luận: Thông tin theo AIOS Editor Proceedings, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc can thiệp sớm và rửa mắt tại chỗ. Hạn chế của báo cáo là cỡ mẫu nhỏ (n=14), do đó các kết luận về hiệu quả phẫu thuật cần được xem xét trong bối cảnh các nghiên cứu lớn hơn. Việc sử dụng Ringer's lactate thay vì nước muối sinh lý thông thường là một điểm thực hành đáng lưu ý để duy trì pH sinh lý.
  • Thực hiện rửa mắt bằng lượng lớn dung dịch ngay tại phòng cấp cứu mà không chờ đợi thủ tục phòng mổ.
  • Sử dụng phân loại Dua's classification để đánh giá mức độ nặng và quyết định thời điểm ghép màng ối sớm.
  • Theo dõi sát áp lực nội nhãn ở tất cả bệnh nhân có chấn thương do súng carbide để phát hiện sớm tăng nhãn áp.
  • Phối hợp đa chuyên khoa và xem xét các kỹ thuật như rửa dạ dày nếu bệnh nhân cần gây mê toàn thân (GA) khẩn cấp mà chưa đảm bảo thời gian nhịn ăn.

Tài liệu tham khảo:

Manushree Gautam, 2026, Management of Carbide Gun Injury, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: aI-midqyuDk.

Xem thêm