Tại hội thảo AIOC 2026, chủ đề quản lý chấn thương đoạn sau nhãn cầu (posterior segment trauma) đã được trình bày nhằm cập nhật các phương pháp chẩn đoán và xử trí hiện đại cho các tổn thương gây suy giảm thị lực nghiêm trọng. Chấn thương đoạn sau được phân loại thành chấn thương không xuyên thấu (non-penetrating injury) do chấn thương đụng dập (blunt trauma) hoặc chấn động, và chấn thương xuyên thấu (penetrating injury) do rách nhãn cầu hoặc chấn động nặng.
Cơ chế chấn thương đoạn sau
Các cơ chế chính bao gồm cơ chế coupe (tổn thương trực tiếp tại vị trí va chạm), cơ chế counter-coupe (tổn thương đối diện vị trí va chạm) và nén ép theo trục trước sau (anteroposterior compression). Sự nén ép này gây rút ngắn chiều dài trục nhãn cầu, dẫn đến giãn nở vùng xích đạo, gây bong nền dịch kính (vitreous base avulsion) và tách võng mạc (retinal dialysis).
Phù Berlin và chấn thương đụng dập
Phù Berlin (Berlin's edema) thường xuất hiện sau chấn thương đụng dập, đặc trưng bởi tình trạng đục võng mạc tại cực sau. Trên OCT, bệnh nhân có biểu hiện tăng độ dày võng mạc và tăng phản xạ (hyper-reflectivity) tại lớp thụ thể quang học. Chụp mạch huỳnh quang (FFA) thường không cho thấy rò rỉ. Đây là tình trạng tự giới hạn, chủ yếu cần theo dõi và tư vấn, không cần can thiệp anti-VEGF.
Vỡ hắc mạc và biến chứng
Vỡ hắc mạc (choroidal rupture) do chấn thương đụng dập nặng gây rách màng Bruch và biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Tổn thương có thể đơn lẻ hoặc đa ổ, thường đồng tâm với gai thị. Do khiếm khuyết lớn tại RPE, bệnh nhân có nguy cơ cao phát triển tân mạch hắc mạc (CNV), cần theo dõi dài hạn và điều trị bằng anti-VEGF nếu CNV xuất hiện.
Lỗ hoàng điểm chấn thương
Lỗ hoàng điểm chấn thương (traumatic macular hole) thường gặp sau chấn thương bóng cricket hoặc bóng đá, biểu hiện bằng khiếm khuyết toàn bộ lớp võng mạc tại hoàng điểm. Giai đoạn cấp tính có thể thấy thay đổi dạng nang trong võng mạc hoặc viền dịch dưới võng mạc. Phẫu thuật sửa chữa lỗ hoàng điểm là chỉ định thường quy.
Vỡ võng mạc - hắc mạc do đạn bắn
Chấn thương do đạn bắn hoặc vật thể tốc độ cao đi tiếp tuyến với nhãn cầu gây vỡ võng mạc - hắc mạc (traumatic chorioretinal rupture), còn gọi là chorioretinitis sclopetaria. Sóng xung kích gây rách và co rút võng mạc - hắc mạc. Cần kiểm tra kỹ để loại trừ xuất huyết dịch kính hoặc bong võng mạc. Nếu không có biến chứng, chỉ cần theo dõi; nếu có bong võng mạc, cần phẫu thuật.
Avulsion thần kinh thị giác
Avulsion thần kinh thị giác (optic nerve avulsion) là hậu quả của chấn thương đụng dập nặng, biểu hiện bằng mất hoàn toàn cảm giác ánh sáng (no PLI) và lõm sâu tại vị trí gai thị trên soi đáy mắt. CT scan cho thấy thần kinh thị giác bị tách rời khỏi nhãn cầu. Tiên lượng thị lực rất xấu.
Hội chứng Terson và bệnh lý võng mạc do chấn thương
Hội chứng Terson (Terson syndrome) là xuất huyết nội nhãn thứ phát sau xuất huyết dưới nhện hoặc dưới màng cứng. Nếu xuất huyết không tự hấp thu, có thể thực hiện thủ thuật YAG hyaloidotomy để dẫn lưu máu. Ngoài ra, bệnh lý võng mạc do chấn thương (Purtscher's retinopathy) có thể gặp trong chấn thương ngực hoặc gãy xương dài, gây tắc mạch máu nhỏ và xuất hiện các đốm bông (cotton wool spots). Điều trị tập trung vào nguyên nhân gốc rễ.
Hội chứng rung lắc ở trẻ em
Hội chứng rung lắc (shaken baby syndrome) gây xuất huyết võng mạc đa dạng (cũ và mới) kèm theo các tổn thương toàn thân như gãy xương, xuất huyết nội sọ. Đây là tình trạng cấp cứu cần phối hợp đa chuyên khoa.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Phân loại chấn thương | Không xuyên thấu và xuyên thấu |
| Cơ chế chấn thương | Coupe, counter-coupe, nén ép trước sau |
| Điều trị Phù Berlin | Quan sát, tư vấn, không cần anti-VEGF |
| Biến chứng vỡ hắc mạc | Tân mạch hắc mạc (CNV) |
| Điều trị hội chứng Terson | YAG hyaloidotomy (nếu không tự hấp thu) |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các chấn thương đoạn sau đòi hỏi chẩn đoán hình ảnh đa phương thức (OCT, CT) để đánh giá chính xác mức độ tổn thương. Lưu ý rằng việc phân biệt giữa các loại xuất huyết võng mạc trong hội chứng rung lắc là yếu tố then chốt để chẩn đoán xác định.
- Thực hiện OCT sớm cho mọi trường hợp chấn thương đụng dập nghi ngờ tổn thương hoàng điểm.
- Theo dõi định kỳ bệnh nhân vỡ hắc mạc để phát hiện sớm tân mạch hắc mạc.
- Cân nhắc YAG hyaloidotomy cho xuất huyết trước võng mạc không tự hấp thu trong hội chứng Terson.
- Phối hợp với chuyên khoa nhi và thần kinh trong các ca nghi ngờ hội chứng rung lắc ở trẻ em.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Abhishek, 2026, Management of Posterior Segment Trauma, AIOC 2026 IC132, Video ID: VT_jp87eo_o.