Hội thảo Eucornea Symposium 2026 (AIOC 2026, GP74) đã tập trung thảo luận về các bệnh lý giác mạc không nhiễm trùng (non-infectious keratopathy), nhấn mạnh vai trò của thần kinh giác mạc và các chiến lược điều trị từ nội khoa đến phẫu thuật. Các chuyên gia đã làm rõ mối liên hệ mật thiết giữa thần kinh giác mạc và biểu mô, đồng thời đưa ra các hướng tiếp cận cho những tình trạng phức tạp như loét giác mạc do thần kinh (neurotrophic keratopathy) và viêm loét giác mạc ngoại biên (peripheral ulcerative keratitis - PUK).
Vai trò của thần kinh giác mạc
Thần kinh giác mạc có nguồn gốc từ nhánh mắt của dây thần kinh sinh ba (trigeminal nerve), đi vào mắt qua nhánh mũi mi (nasociliary branch). Các sợi thần kinh thâm nhập vào giác mạc, tạo thành đám rối dưới biểu mô (subbasal plexus) và kết thúc ở các đầu tận cùng trong hoặc giữa các tế bào biểu mô. Cấu trúc này giúp giác mạc trở thành cấu trúc nhạy cảm nhất cơ thể, nhạy cảm hơn 40 lần so với tủy răng và 100 lần so với kết mạc. Các thần kinh này thực hiện hai chức năng chính: chức năng cảm giác (kích thích chớp mắt và sản xuất nước mắt) và chức năng dinh dưỡng (trophic function) thông qua việc sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh và yếu tố tăng trưởng như Nerve Growth Factor (NGF), giúp duy trì sức khỏe, sự gắn kết và tăng sinh của biểu mô giác mạc.
Phân loại và chẩn đoán bệnh lý thần kinh giác mạc
Bệnh lý giác mạc do thần kinh được định nghĩa là tình trạng bệnh lý liên quan đến sự thay đổi của thần kinh giác mạc, dẫn đến suy giảm chức năng cảm giác và dinh dưỡng, gây phá vỡ biểu mô. Bệnh được phân thành 3 giai đoạn lâm sàng: giai đoạn 1 (bệnh lý biểu mô, chấm nông), giai đoạn 2 (khuyết biểu mô thực sự không tổn thương mô đệm) và giai đoạn 3 (tổn thương mô đệm). Một thực thể lâm sàng quan trọng khác là đau thần kinh (neuropathic pain), nơi bệnh nhân có triệu chứng đau dữ dội nhưng không có dấu hiệu nhuộm màu biểu mô (staining). Việc sử dụng thuốc tê tại chỗ có thể giúp phân biệt đau do thần kinh (giảm đau hoàn toàn) với đau do nguyên nhân trung ương (không giảm đau).
Chiến lược điều trị PUK và loét giác mạc
Điều trị PUK đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với chuyên khoa thấp khớp để kiểm soát bệnh hệ thống. Các thuốc ức chế miễn dịch như rituximab thường được ưu tiên trong viêm khớp dạng thấp (RA) do cơ chế bệnh sinh qua trung gian phức hợp miễn dịch. Đối với các trường hợp loét giác mạc không lành, phẫu thuật là biện pháp hỗ trợ, không thay thế điều trị nội khoa. Các kỹ thuật bao gồm sử dụng màng ối (amniotic membrane) để thúc đẩy biểu mô hóa, hoặc các mảnh ghép kết mạc, ghép mô đệm (lamellar graft) trong trường hợp thủng giác mạc. Việc loại bỏ hoàn toàn mô hạt và biểu mô bất thường là bước then chốt để đạt được sự lành thương.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu PUK | 265 ca |
| Tỷ lệ PUK do nhiễm trùng | 10-15% |
| Thời gian kiểm soát bệnh trung bình | 1.3 tháng |
| Liều Methylprednisolone IV | 500 mg |
| Liều duy trì Steroid đường uống | 60 mg |
| Liều Methotrexate | 15 mg/tuần |
| Liều Interferon alpha | 1 triệu đơn vị/ml |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm và phối hợp đa chuyên khoa. Hạn chế của tài liệu là thiếu các số liệu cụ thể về tỷ lệ thành công dài hạn của từng kỹ thuật phẫu thuật, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lâm sàng của diễn giả.
- Ưu tiên sử dụng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản cho bệnh nhân có triệu chứng bề mặt nhãn cầu.
- Thực hiện nghiệm pháp thuốc tê tại chỗ để phân biệt đau thần kinh và đau do viêm bề mặt.
- Phối hợp sớm với chuyên khoa thấp khớp khi nghi ngờ PUK để bắt đầu liệu pháp ức chế miễn dịch hệ thống.
- Sử dụng màng ối kết hợp với kỹ thuật khâu/dán keo sinh học để hỗ trợ lành thương trong các trường hợp khuyết biểu mô dai dẳng.
- Luôn kiểm tra tình trạng bệnh lý hệ thống (như viêm khớp dạng thấp, bệnh tự miễn) ở bệnh nhân có loét giác mạc ngoại biên.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, 2026, Eucornea Symposium Non Infectious Keratopathy, YouTube, Video ID: niGQ7t7jm08.