Quản lý lỗ hoàng điểm cận thị: Thách thức phẫu thuật và kỹ thuật vạt màng ngăn trong

Bs Ngô Hữu Thế
25.10.26
Last Updated

Tại hội nghị Annual Conference 2023, Prof. Ahmed El-Sawy đã trình bày về các thách thức trong phẫu thuật lỗ hoàng điểm cận thị (myopic macular hole) ở bệnh nhân có cận thị bệnh lý (pathological myopia), được định nghĩa với chiều dài trục nhãn cầu ≥ 26.5 mm hoặc khúc xạ ≤ -6 diopters. Đây là một thực thể lâm sàng phức tạp, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cơ chế bệnh sinh và kỹ thuật phẫu thuật tinh vi để đạt được kết quả giải phẫu tối ưu.

Cơ chế bệnh sinh và các lực co kéo

Bệnh sinh của lỗ hoàng điểm cận thị rất đặc thù, liên quan đến sự kết hợp phức tạp của các lực co kéo. Lực co kéo anteroposterior (trước-sau) rất mạnh, kết hợp với lực centripetal (hướng tâm) từ staphyloma sau. Trong mắt cận thị, sự hiện diện của dính dịch kính-hoàng điểm (vitreomacular adhesion) và hiện tượng tách lớp vỏ sau của dịch kính (vitreoschisis) tạo ra lực co kéo trước-sau đáng kể. Ngoài ra, lực co kéo tiếp tuyến (tangential traction) cũng rất mạnh do màng ngăn trong (Internal Limiting Membrane - ILM) và các màng trước võng mạc (epiretinal membranes) rất cứng. Sự hiện diện của staphyloma sau gây ra sự tách lớp vùng hoàng điểm, dẫn đến foveoschisis. Trong khi các lớp võng mạc ngoài có thể thích nghi với staphyloma khi nó giãn rộng theo thời gian, các lớp võng mạc trong lại rất cứng do mạch máu, màng trước võng mạc và ILM, khiến võng mạc không thể thích nghi và dẫn đến tách lớp hoàng điểm.

Chẩn đoán và phân loại lỗ hoàng điểm cận thị

Việc xác định lỗ hoàng điểm bằng khám sinh hiển vi (biomicroscopic identification) gặp nhiều khó khăn do độ tương phản kém giữa khiếm khuyết võng mạc thần kinh và biểu mô sắc tố võng mạc (Retinal Pigment Epithelium - RPE) bên dưới, đặc biệt khi bệnh nhân có teo hắc mạc võng mạc và staphyloma sau sâu. Chụp cắt lớp võng mạc (Optical Coherence Tomography - OCT) đã trở thành tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán, cung cấp thông tin chi tiết về vị trí khiếm khuyết, sự hiện diện của màng trước võng mạc, lực co kéo tiếp tuyến, foveoschisis và bong võng mạc thần kinh. Dựa trên OCT, lỗ hoàng điểm cận thị được phân loại thành lỗ toàn bộ (full thickness) hoặc lỗ bán phần/lỗ phiến (lamellar holes), có hoặc không kèm theo foveoschisis và bong võng mạc thần kinh. Một phân loại sâu hơn cho lỗ phiến bao gồm lỗ phiến trong (inner lamellar) và lỗ phiến ngoài (outer lamellar).

Chiến lược phẫu thuật và kỹ thuật vạt màng ngăn trong

Phẫu thuật lỗ hoàng điểm cận thị là một thách thức lớn. Đối với lỗ phiến trong, việc bóc ILM có thể mang lại kết quả tốt do nguyên nhân chủ yếu là co kéo tiếp tuyến. Ngược lại, lỗ phiến ngoài gây ra bởi sự kết hợp của co kéo trước-sau và staphyloma sau; việc bóc ILM trong các trường hợp này có thể dẫn đến hình thành lỗ toàn bộ ngay lập tức, do đó kỹ thuật vạt đảo ngược (inverted flaps) được khuyến cáo. Hiện nay, kỹ thuật cắt dịch kính (vitrectomy) kết hợp vạt ILM đảo ngược được chấp nhận rộng rãi để cải thiện tỷ lệ thành công. Các biến thể kỹ thuật bao gồm vạt đơn lớp (single layer flap), vạt đa lớp (multi-layer flap) hoặc kỹ thuật bao thư (envelope technique) với hoặc không kèm theo cắm ILM vào lỗ, và ghép ILM tự do (free ILM graft). Gần đây, việc gấp ILM dưới chất lỏng perfluorocarbon (perfluorocarbon liquid - PFCL) được áp dụng rộng rãi. PFCL làm tăng tính phân cực của các vạt ILM, giúp chúng bám dính mạnh mẽ vào nhau và không dễ bị bung ra sau phẫu thuật. Ngoài ra, các vạt này có độ đàn hồi cao, giúp phẫu thuật viên dễ dàng thao tác ngay cả khi ILM rất mỏng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ đóng lỗ (không bong võng mạc)94% đến 100%
Tỷ lệ đóng lỗ (có bong võng mạc)50% đến 70%
Định nghĩa cận thị bệnh lýChiều dài trục ≥ 26.5 mm hoặc khúc xạ ≤ -6 diopters
Bình luận: Thông tin theo Annual Conference 2023; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng PFCL để hỗ trợ thao tác với ILM mỏng trong mắt cận thị cao là một kinh nghiệm lâm sàng hữu ích, giúp tăng độ ổn định của vạt. Cần lưu ý rằng các tỷ lệ thành công nêu trên là tổng hợp từ y văn, không phải dữ liệu từ một nghiên cứu đơn lẻ của tác giả.
  • Sử dụng OCT để phân loại chính xác loại lỗ hoàng điểm trước khi quyết định kỹ thuật phẫu thuật.
  • Ưu tiên kỹ thuật vạt ILM đảo ngược cho các trường hợp lỗ hoàng điểm cận thị có co kéo phức tạp.
  • Cân nhắc sử dụng PFCL để hỗ trợ gấp và thao tác vạt ILM, giúp tăng độ bám dính và kiểm soát vạt tốt hơn.
  • Nhuộm màng dưới không khí để cải thiện độ tương phản khi bóc ILM trong các trường hợp khó.

Tài liệu tham khảo:

Prof. Ahmed El-Sawy, 2024, Annual Conference 2023 - Myopic Macular Hole, Ophthalmology Department Cairo University, Video ID: FcjteW1o7YY.

Xem thêm