Quản lý đồng tử nhỏ trong phẫu thuật đục thủy tinh thể: Kỹ thuật và thiết bị hỗ trợ

Bs Ngô Hữu Thế
27.10.26
Last Updated

Tại hội nghị AIOC 2026, bài giảng IC100 của Dr. Vinod Kumar Arora đã phân tích các thách thức lâm sàng và chiến lược xử trí đồng tử nhỏ (small pupil) trong phẫu thuật đục thủy tinh thể. Đồng tử nhỏ không chỉ đơn thuần là kích thước 2 mm, 3 mm hay 4 mm, mà được định nghĩa dựa trên sự tương tác giữa kỹ năng phẫu thuật, tình trạng nội nhãn, đặc tính mô mống mắt và khả năng giãn nở thực tế của đồng tử.

Tiếp cận dược lý và cơ học ban đầu

Bước đầu tiên trong quản lý đồng tử nhỏ là sử dụng hỗ trợ dược lý bao gồm tropicamide, cyclopentolate và NSAIDs. Nếu không đạt hiệu quả, kỹ thuật viscomydriasis (sử dụng chất nhầy để làm giãn đồng tử) như kỹ thuật Healon soft shell hoặc disco visco được áp dụng. Phẫu thuật viên cần thực hiện kéo giãn đồng tử (pupil stretching) để đánh giá độ đàn hồi; nếu đồng tử cứng (rigid pupil), có thể cần thực hiện cắt cơ vòng mống mắt (sphincterotomy). Trong các trường hợp này, cần duy trì áp lực thủy động học (fluidics) thấp, ưu tiên kỹ thuật chopping để giảm thiểu năng lượng và chấn thương cho mống mắt, đồng thời hạn chế thao tác tại trung tâm đồng tử và sử dụng dụng cụ bimanual IA (bimanual irrigation/aspiration) để tăng không gian thao tác.

Biến chứng và thách thức của đồng tử giãn kém

Đồng tử giãn kém làm giảm không gian phẫu thuật, hạn chế tầm nhìn ra vùng ngoại vi thủy tinh thể, tăng nguy cơ sa mống mắt (iris prolapse) và sót chất vỏ ở túi bao ngoại vi. Ngoài ra, tình trạng này còn gây khó khăn trong việc đặt haptic của IOL (intraocular lens) vào đúng vị trí túi bao, dễ dẫn đến lệch haptic vào rãnh (sulcus). Hậu quả hậu phẫu thường gặp bao gồm tăng viêm, phù giác mạc và phù hoàng điểm dạng nang (CME - Cystoid Macular Edema).

Phân biệt đồng tử nhỏ và hội chứng mống mắt mềm

Cần phân biệt đồng tử nhỏ do dính (synechiae) với hội chứng mống mắt mềm (IFS - Intraoperative Floppy Iris Syndrome). Trong IFS, đồng tử có xu hướng co lại ngay lập tức (snaps back) về kích thước ban đầu khi bị kéo giãn, khác với đồng tử nhỏ do dính. Đối với IFS, cần hạ thấp ngưỡng chỉ định sử dụng các thiết bị giãn đồng tử. Nếu có dính, cần giải phóng dính, cắt bỏ màng ngoại vi và tiêm nội nhãn (intracamerular injection) hỗn hợp thuốc giãn đồng tử và thuốc tê.

Thiết bị hỗ trợ giãn đồng tử

Các thiết bị hỗ trợ bao gồm móc mống mắt (iris hooks) và các loại vòng giãn đồng tử. Móc mống mắt được khuyến cáo cho người mới bắt đầu để làm quen với thao tác trước khi chuyển sang các thiết bị giãn đồng tử chuyên dụng. Khi sử dụng móc, cần lập kế hoạch vị trí đặt tại các đường rạch phaco, ưu tiên đường rạch rìa (limbal incisions) thay vì đường rạch giác mạc trực tiếp. Các thiết bị như iris pupil expander (làm từ nylon hoặc polyurethane) cung cấp độ giãn 360 độ, giảm thiểu điểm chịu lực (stress points) và giúp thao tác dễ dàng hơn. Các loại vòng như Malvin ring, Bhattacharjee ring hoặc Gupta ring cũng là những lựa chọn hiệu quả tùy thuộc vào kinh nghiệm và trang thiết bị sẵn có.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước đường rạch tối thiểu (iris pupil expander)1.1 mm
Kích thước đường rạch (Malvin ring)2.2 mm
Đường kính đồng tử sau giãn (polyurethane expander)6.3 mm
Vật liệu (iris pupil expander)Nylon hoặc polyurethane
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa lựa chọn thiết bị dựa trên độ cứng của đồng tử và kinh nghiệm phẫu thuật viên. Một lưu ý quan trọng là việc cắt bỏ móc mống mắt ở vị trí mũi (nasal side) trong các mắt có hốc mắt sâu để tránh cản trở thao tác phẫu thuật.
  • Kiểm tra độ đàn hồi đồng tử trước khi quyết định sử dụng thiết bị giãn đồng tử cơ học.
  • Ưu tiên sử dụng chất nhầy (viscoelastics) có độ nhớt cao để duy trì độ giãn đồng tử.
  • Sử dụng kỹ thuật chopping để giảm năng lượng siêu âm và chấn thương mống mắt.
  • Cắt bỏ móc mống mắt ở vị trí mũi nếu chúng gây cản trở thao tác trong hốc mắt sâu.
  • Luôn chuẩn bị sẵn sàng các thiết bị giãn đồng tử khi dự đoán có nguy cơ IFS.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Vinod Kumar Arora, 2026, Small Pupil Big Problem, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: LsqBraa2kZo.

Xem thêm