Quản lý rơi nhân đục thủy tinh thể và lệch kính nội nhãn bằng phẫu thuật cắt dịch kính

Bs Ngô Hữu Thế
24.10.26
Last Updated

Trong bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (kênh AIOS Editor Proceedings 2), Bác sĩ Rajender P. Singh đã trình bày chiến lược xử trí biến chứng rơi nhân thủy tinh thể (nuclear drop) và lệch kính nội nhãn (IOL dislocation) bằng phẫu thuật cắt dịch kính qua đường phẳng cống mi (pars plana vitrectomy).

Nguyên tắc ứng xử và tâm lý khi gặp biến chứng rơi nhân thủy tinh thể

Biến chứng rơi nhân vào buồng dịch kính là tình trạng rủi ro có thể xảy ra với bất kỳ phẫu thuật viên nhãn khoa nào trong quá trình tán xé nhân. Nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất khi đối mặt với sự cố này là phẫu thuật viên và toàn bộ ê-kíp phòng mổ không được hoảng loạn. Mọi thao tác tiếp theo cần thực hiện thận trọng để không làm trầm trọng thêm tổn thương giải phẫu của mắt. Ngay sau ca phẫu thuật, phẫu thuật viên phải giải thích trung thực, đầy đủ cho bệnh nhân và người nhà về biến chứng đã xảy ra. Việc minh bạch thông tin không chỉ tuân thủ đạo đức y khoa mà còn giúp xây dựng sự tin tưởng, tránh việc bệnh nhân hoang mang khi khám tại các cơ sở chuyên khoa khác.

Chỉ định phẫu thuật và nguy cơ khi để lại mảnh nhân trong buồng dịch kính

Quan điểm lâm sàng trước đây cho rằng có thể để lại khoảng 25% vỏ thủy tinh thể trong buồng dịch kính để tự hấp thu là không còn phù hợp. Ngay cả một mảnh nhân cực nhỏ hoặc mảnh thượng nhân (epinucleus) sót lại cũng có khả năng kích hoạt phản ứng viêm nội nhãn dữ dội, dẫn đến hàng loạt biến chứng nghiêm trọng như tăng nhãn áp mãn tính (chronic glaucoma), phù hoàng điểm dạng nang (cystoid macular edema - CME), bong võng mạc, viêm dịch kính và loạn dưỡng giác mạc dạng bọng (bullous keratopathy). Ngoại lệ duy nhất có thể cân nhắc theo dõi sát mà chưa cần can thiệp phẫu thuật ngay là trường hợp mảnh vỏ rất nhỏ ở bệnh nhân lớn tuổi đục thủy tinh thể chín quá đã thoái hóa dịch kính lỏng. Trong mọi trường hợp khác, việc loại bỏ hoàn toàn mảnh nhân rơi là chỉ định bắt buộc.

Trách nhiệm và các bước xử trí của phẫu thuật viên đoạn trước

Khi phát hiện vỡ bao sau (posterior capsule rupture - PCR) và nhân rơi xuống buồng dịch kính, phẫu thuật viên đoạn trước cần tuân thủ các bước xử trí chuẩn hóa:

  • Thắt chặt đường mổ: Tái lập kín vết mổ, tuyệt đối không dùng thìa vớt nhân (vectis) kéo xé qua vết mổ lớn vì thao tác này kéo giật dịch kính, gây nguy cơ bong võng mạc về sau lên đến hơn 30 - 40%.
  • Bảo tồn giải phẫu: Không cố gắng mò gắp hoặc can thiệp thô bạo vào buồng dịch kính qua đường mổ trước nếu không đủ phương tiện và kỹ năng chuyên sâu.
  • Phối hợp chuyên khoa: Nếu có phẫu thuật viên dịch kính võng mạc hỗ trợ ngay tại chỗ, chỉ cần đẩy nhẹ mảnh nhân lùi ra sau, làm sạch dịch kính đoạn trước và đặt kính nội nhãn 3 mảnh vào rãnh thể mi (sulcus) qua vết mổ ban đầu mà không cần mở rộng đường mổ.
  • Bàn giao thông tin: Trường hợp phải chuyển tuyến, phẫu thuật viên cần ghi nhận chính xác công suất kính nội nhãn đã tính toán và độ cứng của nhân thủy tinh thể để bác sĩ tuyến sau chủ động phương án can thiệp.

Thủ thuật cắt dịch kính đường sau và tán nhân bằng Phacofrag

Kỹ thuật cắt dịch kính qua đường phẳng cống mi được thực hiện bằng hệ thống 23-gauge hoặc 25-gauge không khâu. Tiến trình phẫu thuật bao gồm các bước kỹ thuật chính:

  • Cắt dịch kính trung tâm và bao quanh nhân: Phẫu thuật viên giải phóng hoàn toàn dịch kính bám quanh mảnh nhân. Với nhân độ 2 hoặc độ 3, có thể dùng chính đầu cắt dịch kính (cutter) để hút và cắt nhỏ. Cài đặt tốc độ cắt giảm xuống khoảng 600 - 800 vết cắt/phút khi tiếp cận mảnh nhân, kết hợp lực hút (vacuum) khoảng 400 mmHg. Dùng đầu dẫn quang (light pipe) làm dụng cụ bổ trợ như một que chẻ nhân (chopper).
  • Sử dụng đầu tán nhân đường sau (Phacofragmentation / Fico frag): Với các trường hợp nhân cứng, phẫu thuật viên chuyển sang dùng đầu phacofrag để tán vụn nhân trong lòng buồng dịch kính.
  • Kiểm tra võng mạc chu biên: Sau khi dọn sạch các mảnh nhân, bắt buộc phải kiểm tra kỹ toàn bộ võng mạc chu biên để phát hiện các vết rách võng mạc thứ phát và tiến hành laser nội nhãn (endolaser) bao quanh nếu cần thiết.

Kỹ thuật gắp kính nội nhãn lệch và rút qua đường mổ nhỏ không khâu

Đối với trường hợp lệch hoặc rơi kính nội nhãn vào buồng dịch kính, quy trình can thiệp đòi hỏi sự chuẩn xác cao để tránh gây rách võng mạc:

  • Tạo bong dịch kính sau (Posterior Vitreous Detachment - PVD): Đây là bước bắt buộc trước khi can thiệp vào kính nội nhãn nhằm tránh lực co kéo dịch kính gây rách võng mạc trong tương lai.
  • Vị trí thao tác an toàn: Dùng kẹp gắp chuyên dụng (end-gripping forceps) kẹp kính và đưa về vùng phía trên đĩa thị. Đĩa thị là khu vực võng mạc chắc chắn và an toàn nhất để thực hiện các thao tác xoay xở, tuyệt đối không thao tác ngay trên vùng hoàng điểm hoặc võng mạc chu biên.
  • Đặt lại hoặc gắp bỏ IOL: Nếu kính nội nhãn là loại 3 mảnh và còn đủ bao giữ, tiến hành đưa kính lên và đặt vào rãnh thể mi. Nếu thiếu củng cố bao, cân nhắc chuyển sang treo kính củng mạc hoặc kẹp mống mắt (iris claw).
  • Kỹ thuật rút kính qua vết mổ 2.2 - 2.75 mm: Khi cần gắp bỏ kính nội nhãn đơn vị thể (single-piece) dẻo qua đường mổ nhỏ mà không muốn mở rộng vết mổ hay cắt đôi kính, sử dụng kẹp khóa (locking forceps). Kẹp chặt vào giữa phần quang học (optic) của kính, bơm nhiều chất nhầy (viscoelastic) bảo vệ nội mô giác mạc, sau đó kéo từ từ kính ra ngoài theo đúng mặt phẳng đường mổ 2.2 - 2.75 mm.
Chỉ số / Thông số kỹ thuậtGiá trị theo tài liệu
Năm bắt đầu quản lý rơi nhân tại Ấn Độ (Tác giả)Năm 1997 - 1998, báo cáo ca lâm sàng phẫu thuật viên đơn lẻ
Nguy cơ bong võng mạc khi dùng thìa kéo xé nhân qua vết mổ trước> 30 - 40%, ước tính lâm sàng tác giả nêu
Cỡ đầu cắt dịch kính (Gauge)23G hoặc 25G, hệ thống cắt dịch kính không khâu
Tốc độ cắt dịch kính khi cận kề mảnh nhân600 - 800 vết cắt/phút, cài đặt tối đa khi tiếp cận nhân
Lực hút (Vacuum) khi hút nhân bằng đầu cắtKhoảng 400 mmHg, cài đặt máy cắt dịch kính
Thời gian phẫu thuật cắt dịch kính bổ sung10 - 15 phút, quy trình kết hợp đoạn sau
Kích thước đường mổ rút IOL không cần mở rộng2.2 - 2.75 mm, sử dụng kẹp khóa (locking forceps) gắp phần optic

Bình luận: Bài giảng của Bác sĩ Rajender P. Singh đã cung cấp những đúc kết lâm sàng quan trọng trong quản lý biến chứng rơi nhân và lệch kính. Đặc biệt, việc cảnh báo không cố gắng dùng thìa vớt nhân qua vết mổ rộng đoạn trước giúp giảm thiểu tỷ lệ bong võng mạc thứ phát đáng kể. Kỹ thuật rút kính IOL dẻo bằng kẹp khóa qua đường mổ 2.2 - 2.75 mm là một cải tiến hữu ích giúp tránh phải mở rộng giác mạc, giảm loạn thị sau mổ. Tuy nhiên, tài liệu này là bài trình bày báo cáo kinh nghiệm lâm sàng cá nhân tại hội nghị, chưa phải nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên (RCT). Thông tin theo [AIOC 2026, Dr. Rajender P. Singh]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Thay đổi thực hành lâm sàng

  • Ngừng ngay thói quen bỏ lại vỏ hoặc nhân đục thủy tinh thể trong buồng dịch kính với hy vọng tự hấp thu; cần hội chẩn phẫu thuật viên dịch kính võng mạc để can thiệp loại bỏ sớm.
  • Khi xảy ra vỡ bao sau rơi nhân, phẫu thuật viên đoạn trước cần tái lập kín đường mổ lập tức, tuyệt đối không mở rộng vết mổ để dùng thìa vớt nhân.
  • Luôn chủ động tạo bong dịch kính sau (PVD) hoàn chỉnh trước khi gắp hoặc thao tác trên kính nội nhãn bị lệch trong buồng dịch kính.
  • Thực hiện mọi thao tác gắp, xoay xở kính nội nhãn ở vùng không gian phía trên đĩa thị, tránh xa vùng hoàng điểm và võng mạc chu biên.
  • Sử dụng kẹp khóa (locking forceps) kẹp vào tâm phần optic để rút kính IOL dẻo bị hỏng/lệch qua chính đường mổ 2.2 - 2.75 mm mà không cần cắt đôi kính hay mở rộng đường mổ.

Tài liệu tham khảo:

Rajender P. Singh, 2026, Vitrectomy in Nuclear Fragment or IOL Dislocation, AIOC 2026 IC311, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: QUnhehLn50s.

Xem thêm