Quy trình đánh giá lâm sàng bệnh lý lác (strabismus) ở trẻ em và người lớn

Bs Ngô Hữu Thế
29.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC2026, báo cáo IC491 của Dr. Vidhya C đã trình bày phương pháp tiếp cận hệ thống trong đánh giá lác (strabismus), nhấn mạnh rằng việc giải quyết các mảnh ghép lâm sàng phức tạp sẽ dẫn đến chẩn đoán chính xác. Quy trình này áp dụng cho cả bệnh nhi và người lớn, tập trung vào việc sử dụng các công cụ tối thiểu nhưng hiệu quả để xây dựng bức tranh lâm sàng hoàn chỉnh.

Tiếp cận bệnh sử và công cụ đánh giá

Đánh giá bắt đầu bằng việc khai thác bệnh sử chi tiết, đặc biệt là tuổi khởi phát (age of onset), yếu tố then chốt để định hướng chẩn đoán. Bác sĩ cần tìm hiểu thời điểm bắt đầu lác thông qua lời kể của phụ huynh hoặc hồ sơ ảnh gia đình. Các yếu tố nguy cơ cần khai thác bao gồm tiền sử sinh non, cân nặng lúc sinh thấp, chậm phát triển thần kinh, tiền sử gia đình mắc lác hoặc cận thị nặng (high myopia), cũng như các can thiệp trước đó như phẫu thuật, đeo kính hoặc điều trị nhược thị (patching). Các công cụ tối thiểu cần thiết bao gồm đồ chơi phát sáng/phát âm, tranh ảnh, lăng kính rời (loose prisms) hoặc thanh lăng kính (prism bar) và mục tiêu nhìn gần.

Đánh giá cảm giác và vận nhãn

Đánh giá cảm giác (sensory evaluation) nên được thực hiện trước khi phân ly hai mắt. Các bài kiểm tra như TNO chart hoặc Titmus fly chart được sử dụng để đánh giá thị giác hai mắt (binocularity) và thị giác nổi (stereopsis). Sau đó, các nghiệm pháp phân ly như nghiệm pháp che mắt (cover test) giúp xác định tình trạng ức chế (suppression), song thị (diplopia) hoặc tương ứng võng mạc bất thường (anomalous retinal correspondence). Đánh giá vận nhãn bao gồm kiểm tra kiểu cố định (fixation pattern), tư thế đầu bất thường, bất đối xứng hốc mắt, nếp gấp mi (epicanthal folds) và góc kappa để loại trừ lác giả (pseudo strabismus).

Nghiệm pháp đo lường độ lác

Nghiệm pháp Hirschberg (hishbug test) sử dụng phản xạ ánh sáng giác mạc, trong đó 1 mm di lệch tương ứng khoảng 15 prism diopters. Đối với bệnh nhân không hợp tác, nghiệm pháp lăng kính điều chỉnh (modified test) được thực hiện bằng cách đặt lăng kính trước mắt cố định để đưa phản xạ ánh sáng vào trung tâm. Nghiệm pháp che mắt (cover test) và che mắt luân phiên (alternate cover test) là tiêu chuẩn để đo tổng độ lác. Khi độ lác lớn (>50 prism diopters), lăng kính cần được đặt trước cả hai mắt với đỉnh hướng về phía hướng lệch của mắt (base out cho lác ngoài).

Đánh giá chuyên sâu và chẩn đoán

Các nghiệm pháp chuyên sâu như biểu đồ Hess (Hess charting), nghiệm pháp Maddox rod kép (double Maddox rod test) giúp đánh giá rối loạn cơ chéo. Nghiệm pháp cưỡng bức duction (forced duction test - FDT) và nghiệm pháp tạo lực (force generation test) được thực hiện dưới gây tê bề mặt để đánh giá tình trạng hạn chế cơ hoặc sức mạnh còn lại của cơ bị liệt. Kiểm tra đoạn trước và đoạn sau nhãn cầu là bắt buộc để loại trừ các bệnh lý thực thể như sẹo giác mạc, đục thủy tinh thể hoặc bong võng mạc gây lác thứ phát. Khúc xạ liệt điều tiết (cycloplegic refraction) là thành phần không thể thiếu trong quy trình đánh giá.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ nhạy Hirschberg1 mm di lệch tương đương 15 prism diopters
Độ lác bệnh nhân ví dụ65 prism diopters (lác ngoài)
Độ lác sau chấn thương30 prism diopters (lác trong)
Độ lác trong nguyên phát6 prism diopters (lác đứng)
Độ lác trong gaze gần4 prism diopters (lác đứng)
ThuốcLiều khởi đầu/Duy trìLưu ý theo dõi
Cyclopentolatetài liệu không nêuCẩn trọng với ảo giác (hallucinosis)
Homatropinetài liệu không nêuDùng cho trẻ dưới 5 tuổi
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng các công cụ tối thiểu (lăng kính, bảng thị lực) là đủ để bắt đầu thực hành lác học. Cần lưu ý rằng việc sử dụng Cyclopentolate ở trẻ em cần kiểm soát liều lượng chặt chẽ để tránh tác dụng phụ thần kinh. Các nghiệm pháp như FDT và force generation test là kỹ thuật chuyên sâu, đòi hỏi kinh nghiệm lâm sàng để thực hiện chính xác.
  • Luôn kiểm tra thị giác hai mắt và thị giác nổi trước khi thực hiện các nghiệm pháp phân ly mắt.
  • Sử dụng Cyclopentolate cho trẻ trên 5 tuổi và Homatropine cho trẻ dưới 5 tuổi để đảm bảo khúc xạ liệt điều tiết chính xác.
  • Luôn thực hiện khám đáy mắt để loại trừ các bệnh lý thực thể gây lác thứ phát.
  • Sử dụng nghiệm pháp che mắt luân phiên để đo tổng độ lác, không cho phép hợp nhất thị giác xảy ra.
  • Luôn đặt đỉnh lăng kính hướng về phía hướng lệch của mắt khi đo độ lác.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Vidhya C, 2026, Evaluation of Strabismus Is Not Difficult, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: uK5aAYP-xqU.

Xem thêm