Bài giảng tại AIOC2026 (IC53) của Dr. Deepshikha Agrawal đã tổng kết quá trình tiến hóa của khái niệm bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED) từ năm 1994 đến 2025. Bệnh lý này là một gánh nặng toàn cầu với tỷ lệ lưu hành dao động từ 5 đến 50% tùy thuộc vào tiêu chuẩn chẩn đoán dựa trên triệu chứng và dấu hiệu lâm sàng.
Tiến trình lịch sử từ NEI đến DEWS III
Trước năm 1994, thuật ngữ khô mắt được sử dụng rời rạc như keratoconjunctivitis sicca, Sjogren, Sjogren nguyên phát hoặc thứ phát, với nguyên nhân được cho là do giảm màng phim nước mắt. Năm 1994, National Eye Institute (NEI) đã tổ chức hội thảo để thiết lập đồng thuận về định nghĩa và quy trình chẩn đoán. Đến năm 2007, Dry Eye Workshop (DEWS) lần đầu tiên xác định khô mắt là một bệnh lý thay vì chỉ là một hội chứng. Năm 2017, DEWS II nhấn mạnh nguyên nhân là do mất cân bằng nội môi (loss of homeostasis). Gần đây nhất, DEWS III năm 2025 đã định nghĩa khô mắt là một bệnh lý đa yếu tố, đa tiêu điểm, có triệu chứng của màng phim nước mắt và bề mặt nhãn cầu.
Thay đổi về sinh lý bệnh và chẩn đoán
Về sinh lý bệnh, mô hình ba lớp phim nước mắt năm 1997 đã chuyển sang mô hình hai lớp (lipid và mucoaqueous) vào năm 2017. Lớp lipid giúp ổn định phim nước mắt và kiểm soát sự bay hơi, trong khi lớp mucoaqueous cung cấp dinh dưỡng và duy trì cân bằng nội môi. Mucin đóng vai trò quan trọng trong khả năng thấm ướt (wettability) và liệu pháp điều trị. Các triệu chứng như khó chịu liên quan đến thẩm thấu (tear osmolarity), viêm, và quá mẫn thần kinh tam thoa (trigeminal hypersensitivity) được công nhận là các thành phần quan trọng trong cơ chế bệnh sinh. Chẩn đoán hiện nay đã chuyển từ các phương pháp thủ công sang các thiết bị hình ảnh tự động không tiếp xúc, cho phép phân tích các thông số như thời gian vỡ phim nước mắt, độ dày lớp lipid và hình ảnh tuyến Meibomian.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành DED | 5 đến 50% |
| Giai đoạn NEI | 1994 đến 2007 |
| Giai đoạn DEWS II | 2017 |
| Giai đoạn DEWS III | 2025 |
| Tiêu chuẩn chẩn đoán DEWS III | Triệu chứng kèm dấu hiệu tối thiểu hoặc cao |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự chuyển dịch từ điều trị thay thế nước mắt đơn thuần sang điều trị nhắm trúng đích theo nguyên nhân (etiological drivers). Cần lưu ý rằng các thiết bị chẩn đoán tự động dù ưu việt về tiêu chuẩn hóa nhưng chi phí cao là một rào cản thực tế.
Tiến hóa trong điều trị
Triết lý quản lý đã thay đổi từ việc sử dụng nhiều loại nước mắt nhân tạo (tear substitutes) trong giai đoạn NEI và DEWS I sang tiếp cận từng bước theo mức độ nghiêm trọng trong DEWS II. Đến DEWS III, trọng tâm là điều trị dựa trên các nguyên nhân gây bệnh (etiological drivers) như lipid, nước, mucin, và các yếu tố thần kinh. Các thuốc điều trị đã tiến hóa từ sodium hyaluronate (1990-2000), cyclosporine 0.05% (2001-2010), đến các thuốc như lifitegrast, cyclosporine nồng độ khác nhau, loteprednol (2011-2020), và gần đây là verna-saline nasal spray cùng perfluorohe-hex-locating (2021-2023).
- Ưu tiên xác định các yếu tố gây bệnh (drivers) thay vì chỉ điều trị triệu chứng.
- Sử dụng các thiết bị hình ảnh không tiếp xúc để tăng độ chính xác và giáo dục bệnh nhân.
- Cá nhân hóa điều trị dựa trên phân nhóm bệnh lý (subtyping) và cơ chế bệnh sinh.
- Theo dõi các dấu ấn sinh học mới như micro RNA và microbiome trong tương lai.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Deepshikha Agrawal, 2026, NEI to Dews III Evolution of Concepts Through 4 Decades, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 8dsOIeZQrBM.