Tại hội nghị AIOC2026, bài giảng GP48 của Dr. Lakshmi Kuniyal đã phân tích các thách thức từ lối sống hiện đại đang làm gia tăng tỷ lệ mắc bệnh bề mặt nhãn cầu (Ocular Surface Disease - OSD) trên toàn cầu. Sự thay đổi trong hành vi và môi trường sống đang tác động trực tiếp đến hệ sinh thái bề mặt nhãn cầu, đòi hỏi bác sĩ lâm sàng cần có cách tiếp cận chẩn đoán và quản lý toàn diện hơn.
Cơ chế bệnh sinh của khô mắt
Hệ sinh thái bề mặt nhãn cầu bao gồm lớp lipid, lớp nước và bề mặt giác mạc, đòi hỏi sự cân bằng nội môi (homeostasis) của đơn vị giác mạc-kết mạc cùng sự điều hòa thần kinh và miễn dịch. Khi xảy ra rối loạn chức năng tuyến Meibomian (Meibomian Gland Dysfunction - MGD) hoặc khô mắt, một vòng xoắn bệnh lý sẽ hình thành: tắc nghẽn hoặc mất tuyến dẫn đến viêm, làm gián đoạn lớp lipid của màng phim nước mắt. Hệ quả là tăng bay hơi nước mắt, thay đổi vi sinh vật, tăng áp lực thẩm thấu (hyperosmolarity), viêm và chết tế bào theo chương trình (apoptosis). Chu trình này tiếp tục dẫn đến tắc nghẽn tuyến và viêm kéo dài, tạo thành một vòng lặp bệnh lý khó kiểm soát nếu không được can thiệp kịp thời.
Các yếu tố nguy cơ từ lối sống
Các yếu tố nguy cơ được phân loại thành nhóm không thể thay đổi (tuổi tác, giới tính, chủng tộc) và nhóm có thể thay đổi. Trong nhóm có thể thay đổi, việc sử dụng màn hình kỹ thuật số quá mức dẫn đến giảm tần số chớp mắt và chớp mắt không hoàn toàn, gây tăng bay hơi nước mắt và triệu chứng mỏi mắt (asthenopic symptoms). Các yếu tố khác bao gồm: sử dụng kính áp tròng, tiêu thụ rượu, hút thuốc, chế độ ăn thiếu hụt dinh dưỡng, sử dụng thuốc (beta-blockers, thuốc hạ cholesterol, thuốc kháng histamine, thuốc chống trầm cảm) và tiền sử phẫu thuật khúc xạ hoặc phẫu thuật đục thủy tinh thể.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời gian sử dụng màn hình khuyến cáo | Dưới 4 giờ mỗi ngày |
| Khoảng cách màn hình tối ưu | 1 foot (khoảng 30 cm) |
| Góc nhìn màn hình | 15 đến 20 độ dưới tầm mắt |
| Cài đặt độ tương phản màn hình | 60% đến 70% |
| Kích thước phông chữ tối thiểu | Cỡ chữ 12 |
Chiến lược quản lý và vệ sinh kỹ thuật số
Để giảm thiểu tình trạng khô mắt do lối sống, bệnh nhân cần tuân thủ quy tắc 20-20, chớp mắt chủ động và duy trì tư thế làm việc công thái học. Việc sử dụng máy tạo độ ẩm, kính chống chói và điều chỉnh thông số màn hình (độ phân giải, kích thước chữ, độ tương phản) là cần thiết. Đối với phụ nữ, việc tẩy trang mắt hoàn toàn vào cuối ngày là bắt buộc để tránh tắc nghẽn tuyến Meibomian. Ngoài ra, các nghiên cứu như báo cáo từ The Ocular Surface và dữ liệu từ Journal of Ophthalmic (2021) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị điện tử ở trẻ em và tác động của ô nhiễm môi trường, stress, rối loạn giấc ngủ đến hệ thống lacrimal. Chế độ ăn giàu Omega-3, vitamin A, C, D và hạn chế calo được khuyến nghị để hỗ trợ sức khỏe bề mặt nhãn cầu.
Bình luận: Bài giảng cung cấp cái nhìn tổng quan về các yếu tố lối sống ảnh hưởng đến khô mắt. Tuy nhiên, các khuyến cáo về liều lượng (ví dụ: thời gian sử dụng màn hình <4 giờ) mang tính chất định hướng lâm sàng hơn là một ngưỡng tuyệt đối dựa trên RCT quy mô lớn. Bác sĩ cần cá thể hóa lời khuyên dựa trên nhu cầu công việc thực tế của bệnh nhân.
- Khuyến khích bệnh nhân thực hiện chớp mắt chủ động và tuân thủ quy tắc 20-20 khi làm việc với màn hình.
- Giáo dục bệnh nhân về tầm quan trọng của việc tẩy trang mắt kỹ lưỡng để phòng ngừa MGD.
- Tư vấn bổ sung dinh dưỡng (Omega-3, vitamin) và kiểm soát các thuốc toàn thân có nguy cơ gây khô mắt.
- Theo dõi thời gian sử dụng thiết bị điện tử, đặc biệt ở trẻ em, để bảo vệ hình thái tuyến Meibomian.
- Khuyến khích các hoạt động ngoài trời để giảm thiểu tác động của môi trường làm việc trong nhà.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Lakshmi Kuniyal, 2026, Impact of lifestyle challenges on ocular surface, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: AkmF-vZvgiU.